69. viṣaroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha viṣaroganidānam | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | mūlādyātmakamādyaṃ syāt paraṃ sarpādisambhavam ||1||
pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate– sthāvaramityādi| viṣādajanakatvādviṣaṃ; tacca dvividham– sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ ca| mūlādyātmakamiti ādyaṃ sthāvaraṃ mūlādirūpaṃ daśavidhaṃ; yaduktaṃ suśrute “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ||” (su. ka. a. 2) iti| tatra klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi, 1 kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākāni dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi, phenāśmabhasma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe, 2 kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamakavairāṭakamustakamahāviṣa-prapauṇḍarīkamūlakahalāhalaśṛṅgimarkaṭakāni trayodaśa kandaviṣāṇi, etāni prāṇaharāṇi; evaṃ pañcapañcāśat sthāvarāṇi viṣāṇi bhavanti| eṣāṃ ca vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ sarpādisambhavamiti paraṃ jaṅgamaṃ, tacca ṣoḍaśābhidhānam– dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaparditagudāsthi-pittaśūkaśavabhedāt| parditaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaśabdaḥ; ‘parda’ kutsite śabde, ityasya prayogāt| tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāḥ sarpā daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo mūtrapurīṣaviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, vṛścikavaraṭyucciṭiṅgādaya 3 ārāviṣāḥ, lūtā 4 lālārtavaviṇmūtraśukramukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukaśārikādayo mukhasandaṃśadaṃṣṭrāparditagudapurīṣaviṣāḥ, viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ, 5 śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro draṣṭavyaḥ||1||
pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate| viṣādajanakatvādviṣaṃ, tacca dvividham– sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca| taddvaividhyamāha– sthāvaramityādi| mūlādyātmakamiti ādyaṃ prathamam, adanīyamādyamityanye| sthāvaraṃ mūlādisvarūpaṃ daśavidham| yaduktaṃ suśrute– “daśādhiṣṭhānamādyaṃ syāddvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam|” iti, “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ||” iti ca| tatra klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭakavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi, kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghāticandanakaṅkolasārapākāni dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallīkarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi, 6 phenāśma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe, kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamavairāṭakamustakaśṛṅgīprapauṇḍarīka-mūlakahālāhalamahāviṣamarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; evaṃ pañcāśatsthāvaraviṣāṇi bhavanti| eṣāṃ vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ sarpādisambhavamiti paraṃ jaṅgamaṃ; tacca ṣoḍaśābhidhānam| 7 dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālāsparśamukhasandaṃśaviśardhita-gudāsthipittaśūkaśavabhedāt| parditaṃ viśardhitaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaḥ śabdaḥ ‘śṛdhu śabdakutsāyām’ ityasya prayogāt| tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvamakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo mūtrapurīṣaviṣāḥ, 8 sarpalādayo mūṣikāḥ śukraviṣāḥ| vṛścikavaraṭīmatsyocciṅgaṭādaya ārāviṣāḥ, lūtā lālāsparśaviṇmūtraśukrārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ, makṣikājalāyukādayo mukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukasārikādayo mukhasandaṃśadaṃṣṭrāviśardhitagudapurīṣaviṣāḥ, viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ, 9 śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ, kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā iti| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro draṣṭavyaḥ||1||
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhamapākaṃ lomaharṣaṇam | śothaṃ 10 caivātisāraṃ ca jaṅgamaṃ kurute viṣam ||2|| (ca. ci. a. 23) |3| 11
tatra jaṅgamaviṣasya bahvadhiṣṭhānatvena prādhānyāt sarvavegānugataṃ sāmānyaliṅgamāha– nidrāmityādi| etat subodhyam||2||
sthāvaraṃ ca jvaraṃ hikkāṃ 12 dantaharṣaṃ galagraham | phenacchardyaruciśvāsaṃ mūrchāṃ ca kurute 13 bhṛśam ||3|| (ca. ci. a. 23) |4| 14
sthāvarasya sāmānyaliṅgamāha– sthāvaraṃ cetyādi| phenacchardiriti phenasya chardiḥ||3||
tatra jaṅgamaviṣasya sāmānyena liṅgamāha– nidrāmityādi| phenacchardīti phenasya chardirityavagamyate||3||
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ | jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān ||4|| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣurmohameti ca | apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat ||5|| hasatyakasmāt 15 sphoṭayatyaṅgulīrvilikhenmahīm | vepathuścāsya bhavati trastaścānyonyamīkṣate ||6|| vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi | ālabhetāsanaṃ 16 dīnaṃ kareṇa va śiroruham ||7|| vartate 17 viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ | (su. ka. a. 1) |
viṣadātṛlakṣaṇamāha– iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakam īhitamiṅgitaṃ, tajjño vaidyo vācā kriyayā mukhavaikṛtyādinā 18 ca viṣadātāraṃ jānīyāt| ebhirvakṣyamāṇalakṣaṇaiḥ| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭa iti svīyāsatkarmajanitavyāmohāt| apārthamityanarthakam| saṅkīrṇamityasphuṭam| hasatyakasmāditi 19 ahetorapi hasati| bhayajavāyujanitaparvavyathāpanodanāyāṅgulīḥ sphoṭayati| kriyāntarakaraṇasūcanāya mahīṃ vilikhati| 20 bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ| kiñcittṛṇādikam| vartate viparīta iti vāraṃ vāraṃ parivartya tiṣṭhati||4-7||–
avanīpateḥ parikarmiṇo viṣamavacārayantīti teṣāṃ viṣadātṝṇāṃ lakṣaṇamāha– iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakamīhitamiṅgitaṃ, tajjño vaidyaḥ vācā kriyāmukhavaivarṇyādibhirviṣadātāraṃ jānīyāt, etairliṅgaiśceti vakṣyamāṇaiḥ| tānyeva liṅgānyāha– netyādi| ātmīyā'satkarmajanitavyāmohāt, apārthamiti nirarthakaṃ, saṅkīrṇamiti asphuṭam| hasatyakasmādityādi| ahāsahetorapi hasati| bhayajavāyusambhūtaparvavyathāpanodāyāṅgulīḥ sphoṭayati| kriyāntakaraṇasūcanāya mahīṃ kiñcillikhati| trastaścānyonyamīkṣata iti svapāpakarmopalambhabhayenānyonyamīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ, malinavastravarṇa iti 21 ḍallaṇaḥ||4-7||–
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca ||8|| jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso 22 mohaḥ patraviṣeṇa tu | 23 muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca ||9|| bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ śvāsa eva ca | tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi ||10|| āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ | phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurugātratā ||11|| hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrchā dāhaśca tāluni | prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet ||12|| (su. ka. a. 2) |
mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha– udveṣṭanamityādi| udveṣṭanaṃ 24 daṇḍavimardanavadvyathā| mūlaviṣairityaṣṭavidhairapi, evaṃ patrādīnāmuktānāṃ yāvatsaṅkhyākānāmekaṃ sāmānyalakṣaṇamavagantavyam| prāyeṇa kālaghātīnīti etāni nava mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa mārakāṇi bhavantītyarthaḥ| kandaviṣaṃ tu 25 trayodaśavidhamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||
navānāṃ mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha– udveṣṭanamityādi, udveṣṭanaṃ daṇḍādimardanavadvyathā| mūlaviṣairaṣṭavidhairapi|| patraviṣalakṣaṇamāha– jṛmbhaṇamityādi| jṛmbhaṇaṃ jṛmbhābāhulyam| phalaviṣalakṣaṇamāha– 26 muṣketyādi| muṣkayoḥ śvayathuḥ| puṣpaviṣalakṣaṇamāha– 27 bhavedityādi| tvaksāretyādi tvagviṣaiḥ sāraviṣairniryāsaviṣaiḥ pṛthak tribhiḥ| pāruṣyaṃ kharasparśatvaṃ mukhasyaiva, kaphasaṃsravaḥ śleṣmāsrāvaḥ| kṣīraviṣalakṣaṇamāha– phenetyādi| sugamam| dhātuviṣamāha– hṛdityādi| dhātuviṣaiḥ haritālādikaiḥ| eṣāṃ kālāvadhimāha– prāyeṇetyādi| etāni nava mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa ghnanti| kandaviṣamapi daśamamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||
sadyaḥkṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedraktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam | kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate cāpi yasya ||13|| tṛṣṇā mūrchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ puruṣaṃ vyavasyet | liṅgānyetānyeva kuryādamitrairvraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt ||14|| sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate | phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet ||15|| (su. ka. a. 3) |
viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| pacyate cāpyabhīkṣṇamiti sadyastāvat pacyate, paścādapi punaḥ punaḥ pākameti||13-15||
viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| sadyastāvat pacyate paścādapi punaḥpunaḥ pākameti| digdhāhataṃ viṣaliptaśastrahatam| śatrubhirvraṇasañcāritaviṣalakṣaṇamāha– liṅgānītyādi| etānyeva pūrvoktāni, amitraiḥ śatrubhiḥ, vraṇe śastravraṇe, pramādāt anavadhānāt| tantrāntare viṣapītalakṣaṇam– “sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate| phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet||” iti||13-15||
vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ | yathākramaṃ samākhyātā dvyantarā dvandvarūpiṇaḥ ||16||
sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān sarpānāha– vātapittakaphātmāna ityādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī maṇḍalavadrathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ| rājilaścitradīrgharekhāvān; ete yathākramaṃ vātādyātmāno vātādiprakṛtayaḥ| vyatikarajān sarpān darśayati– dvyantarā dvandvarūpiṇa iti| dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā| yathā– phaṇinā maṇḍalinyāṃ gonasā jātāḥ, maṇḍalinā gonasena ca phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ, evamanye'pi jātisaṅkarā ūhyāḥ| ‘vyantarā’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, viśabdasya dvyarthatvāt; tathā ‘vibhavānmahānākāśaḥ’ ityatra vyākhyātaṃ, vibhavāditi dvibhāvāt; dvibhāvaśca sarvamūrtadravyaiḥ saṃyogaḥ 28 sarvatra upalambhaśceti| dvandvarūpiṇa iti dvayoḥ phaṇimaṇḍalinorvātapittaprakṛtayoryat prakṛtitvaṃ tanmilitaprakṛtitvameṣāmityarthaḥ, vātapittaprakṛtayorathavā dvayoryaddoṣayo rūpaṃ tadrūpamityarthaḥ||16||
sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān sarpānāha– vātetyādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī rathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ, rājilaścitradīrgharekhāvān, ete yathākramaṃ vātapittakaphaprakṛtayaḥ| vyatikarajān sarpān darśayati– dvyantarādvandvarūpiṇa iti| dvyantarāḥ dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā, yathā– phaṇinā kṛṣṇasarpeṇa maṇḍalinyāṃ gonasā jātāḥ, maṇḍalinā vā gonasena ca| phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ, evamanye'pi jātivyatikarā ūhyāḥ| dvandvarūpiṇa iti dvayoryo bhāvaḥ; tadvanta ityarthaḥ||16||
daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt | pīto maṇḍalijaḥ śotho mṛduḥ pittavikāravān ||17|| rājilottho bhaveddaṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ | pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrasṛk sarvaśleṣmavikārakṛt ||18|| 29
bhogiprabhṛtikṛtadaṃśeṣu vātādīnāṃ liṅgamāha– daṃśo bhogikṛta ityādi| sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe 30 taduktiravaśyambhāvitvakhyāpanārtham, evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||
bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu lakṣaṇaṃ vātādīnāmāha– daṃśa iti| sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe taduktiravaśyambhāvitākhyāpanārtham| evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyā ṛkṣe 31 sirāmarmasu ye ca daṣṭāḥ ||19|| (su. ka. a. 3) |
viśiṣṭadeśādidaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyām| ṛkṣe nakṣatre| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikānāṃ grahaṇam| yaduktamanyatra– “caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19|| 32
viśiṣṭadeśanakṣatradaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyāṃ yāmye ityatra “pitrye” iti pāṭhaḥ| pitrye maghāyāṃ, ṛkṣe nakṣatre| ye ca marmasu daṣṭāḥ syuste'pi tyājyāḥ| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikādīnāṃ samuccayanam| yaduktamanyatra– “caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19||
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |20| (su. ka. a. 3) | 33
darvītyādi| darvīkarāṇāṃ 34 viṣamāśu hanti aśvatthādau viśeṣeṇa 35 darvīkarāṇāmāśumārakaṃ; darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavantīti uṣṇasaṃyoge sati sarvāṇi viṣāṇi svarūpato dvaiguṇyaṃ bhajante; “sarvāṇi coktāni yathākrameṇa” iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– sarvāṇi bhogimaṇḍalirājilaviṣāṇi yathākrameṇa yathoddiṣṭakrameṇa uktānyaśvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–
darvīkarāṇāmityādi| aśvatthādau viśeṣeṇa darvīkarāṇāṃ viṣamāśughātakaṃ, darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe 36 viguṇībhavantīti uṣṇasaṃyoge sarvāṇi viṣāṇi svarūpato vaiguṇyaṃ bhajante “sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti” iti pāṭhe sarvāṇyaśeṣāṇi 37 viṣāṇyuṣṇakāle dviguṇībhavanti dviguṇaśaktīni bhavanti| “sarvāṇi cordhve dviguṇībhavanti” ityapare paṭhanti| ūrdhve deśa ityarthaḥ| “sarvāṇi coktāni yathākrameṇa” iti pāṭhāntaraṃ, tadāyamarthaḥ– sarvāṇi maṇḍalirājilaviṣāṇi yathākrameṇa yathopadiṣṭakrameṇoktā'śvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu ||20|| kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi | (su. ka. a. 3) |
evamapareṣvapi āśughātitvaṃ sambhavati, tānāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇapittātapapīḍiteṣviti ajīrṇini doṣatrayaprakopāt, pittātapapīḍitayo raukṣyāt, bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt, bubhukṣiteṣviti 38 pittavṛddhyā uṣṇadehatvāt, kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ, mehini doṣatrayaprakopāt, kuṣṭhayukte raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale kleśāsahatvāt, garbhavatīṣu garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||–
apareṣu yeṣu yathā''śughātitvaṃ sambhavati tānāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇini doṣatrayaprakopādviṣamāśughāti, pittātapapīḍitayo raukṣyāt, bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt| bubhukṣiteṣviti vātapittavṛddhyoṣṇadehatvāt| kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ, mehini doṣatrayakopāt, 39 kuṣṭhajuṣṭe raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale vegāsahatvāt, garbhavatīṣu garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||–
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti ||21|| śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||22|| kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca vivarjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya ||23|| daṃṣṭrānipātāścaturaśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayecca | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyatha vā vivarṇam ||24|| sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jñātvā naraṃ karma na tatra kuryāt | (su. ka. a. 3) |
idānīṃ sarvathā varjanīyamāha– śastrakṣata ityādi| rājyo latābhiśceti rājyo lekhāḥ latābhistāḍanānna bhavanti| 40 taduktamālambāyane– “naiti raktaṃ kṣatādyasya latāghātairna rājikāḥ| na lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti kārtikaḥ| keśaśāta iti karṣaṇāt keśotpāṭaḥ| kaṇṭhabhaṅgo grīvāyā 41 avidhāraṇam| hanvoḥ sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| vartirghaneti lālārūpā vartiḥ| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasyeti mukhanāsāgudādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ| daṃṣṭrānipātāścaturaśceti catvāra iti prāpte catura iti nirdeśaḥ 42 āgamavidheranityatvāt, yathā– “agrataścaturo vedā” ityādi| unmattamatyarthamupadrutamiti unmattamatyarthamunmādavantam, upadrutaṃ jvarātisārādibhiratyarthamupadrutam| hīnasvaraṃ vaktumasamartham| vivarṇaṃ kṛṣṇavarṇam| sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam| aveginaṃ 43 gamanādivegarahitaṃ, 44 viṇmūtrādivegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||–
sarvathā varjanīyamāha– śastretyādi| rājyo lekhāḥ latābhistāḍite'ṅge na sambhavanti nocchalanti| atrālambāyane'pyuktam– “naiti raktaṃ kṣatādyasya latāghāte na rājikāḥ| na lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti| aparaṃ varjyamāha– jihmamityādi| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti kārtikaḥ| keśaśātaḥ gharṣaṇātkeśotpāṭaḥ, kaṇṭhabhaṅgena grīvāyā adhāraṇaṃ, hanvoḥ sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| aparamapi varjyamāha– vartirityādi| lālārūpā vartiryasya mukhānnirgacchati| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśceti mukhanāsāgudamehanādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ| 45 daṃśanipātāścatura iti catvāra iti prāpte'nityatvādāgamābhāvaḥ| anyamapi varjyamāha– unmattamityādi| unmattaṃ unmādavantaṃ, jvarātisārādibhiratyarthamupadrutaṃ ca, hīnasvaraṃ vaktumasamarthaṃ, vivarṇaṃ kṛṣṇavarṇaṃ, sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam, aveginaṃ prathamādivegarahitaṃ, 46 viṇmūtravegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||–
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā ||25|| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti | (su. ka. a. 2) |
sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhirviśeṣairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate; tadāha– jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhiḥ| dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ veti dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvato vā guṇaviprahīnamiti svabhāvādeva kimapi viṣaṃ 47 vyavāyivikāśiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye 48 ekadvitryādiguṇahīnaṃ yadi bhavati tadā dūṣīviṣatāmupaiti||25||–
sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhiḥ kāraṇairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate; tadāha– jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhirhatavīryaṃ, dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ ceti dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvata iti svabhāvādeva kimapi vikāśivyavāyiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye ekadvitryādiguṇahīnaṃ saddūṣīviṣatāṃ prāpnoti||25||–
vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi ||26|| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vaigandhyavairasyayutaḥ pipāsī | mūrchāṃ bhramaṃ gadgadavāgvamiṃ ca viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā ||27|| (su. ka. a. 2) |
guṇahīnatāmeva kāryeṇa darśayati– vīryālpabhāvādityādi| na nipātayediti na 49 mārayati sadyaścireṇa vā| kaphānvitamiti kaphānvitaṃ sat mandībhūtauṣṇyādiguṇaṃ na 50 mārayati| varṣagaṇānubandhīti apākāccirasthāyi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇa iti tena 51 dūṣīviṣeṇārditaḥ; bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ pratyekamabhisambadhyate, bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vaigandhyavairasyayuta iti viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ| viceṣṭamāno viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan, aratimasukhaṃ labhate||26-27||
tāmeva guṇahīnatāṃ kāryeṇa darśayati– vīryetyādi| tadvīryasyālpatvāt| na nipātayet na mārayet, sadyaścireṇa vā| kaphānvitaṃ 52 sanmandībhūtauṣṇyādiguṇatvāt na mārayati, varṣagaṇānubandhi apākāccirasthāyi| tena gararūpeṇa ye doṣā bhavanti, tāndarśayannāha– teneti| tena gararūpeṇa viṣeṇa pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt, bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate| bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vigandhavairasyayuta iti viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ, viceṣṭamāna iti viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan, aratimasukhaṃ labhate||26-27||
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavet 53 samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28|| (su. ka. a. 2) |
sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopa āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye duṣṭavātasambandhena 54 pratyāsannasyāśayasthasya pittasya kopaḥ| bhavet samuddhastaśiroruhāṅga iti atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ; tenāyamarthaḥ– samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ, śiroruhāḥ keśāḥ, aṅgaruhaṃ loma; taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|” ityādi| vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakunisadṛśaḥ, etat pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||
sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopaḥ āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye duṣṭavātasambandhena pratyāsannāśayasya pittasya kopaḥ| bhavet samuddhastaśiroruhāṅga iti atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ, tenāyamarthaḥ– samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ| śiroruhaḥ keśaḥ, aṅgaruhaṃ lometyarthaḥ| taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|” iti| vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakuniriva| 55 etacca pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam ||29|| (su. ka. a. 2) |
tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitaṃ rasādiṣvityādi| yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārāniti suśrute vyādhisamuddeśīyādhyāyoktānannā'śraddhādīn karoti; kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātīti kaphasambandhāt śītādau kāle kopaṃ yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||
tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitamityādi| yathoktān suśrute vyādhisamuddeśīyoktān annā'śraddhādīn karoti| kopaṃ ca śītetyādi kaphasambandhāt śītādau kāle śīghraṃ kopaṃ yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||
nidrāgurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardam | tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma ||30|| māṃsakṣayaṃ pādakarapraśothaṃ mūrchāṃ tathā chardimathātisāram | dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi ||31|| (su. ka. a. 2) |
tadevāha– nidretyādi| viśleṣaharṣāviti viśleṣo gātrasya śaithilyaṃ, harṣo romaharṣaḥ| etāni vātakaphajāni liṅgāni| tata iti pūrvarūpādanantaram| annamadāvipākāviti annamadaḥ anne bhukte mado harṣaḥ annamadaḥ; kārtikastu annavikṣepaṇamannamadamāha– annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ; avipāko'nnasyāpākaḥ| pādakarapraśothamiti pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śothaṃ karoti| “mūrchāṃ tathā chardimathātisāram” ityasya sthāne “pralepakaṃ chardim” ityādi pāṭhāntare 56 pralepakaṃ svedapravṛttyā picchilaṃ gātraṃ, jvaraviśeṣaṃ vā||30-31||
tadevāha– nidretyādi| viśleṣo gātraśaithilyaṃ, harṣo romaharṣaḥ, aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ; etāni vātakaphajāni, tata iti pūrvarūpādanantaram| annamadāvipākāviti anne bhukte mado harṣo'nnamadaḥ, kārtikastu annavikṣepaṇamannamadamāha, annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ; avipāko'nnasya pākābhāvaḥ| pādakarapraśothamityādi pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śophaṃ karoti| mūrchāṃ tathā chardimathātisāramityasya sthāne “pralepakaṃ chardimathātisāram” iti pāṭhāntaram| tatra pralepakaṃ picchilasvedapravṛttyā gātraliptiṃ, jvaraviśeṣaṃ vā karoti||30-31||
unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram | gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān ||32|| (su. ka. a. 2) |
tadeva nānāprakāraṃ yadyat karoti tattadāha– unmādamanyadityādi| kṣapayecca śukramiti ṣāṇḍhyaṃ karotītyarthaḥ| tāṃstāniti visarpavisphoṭakādīn||32||
tadeva nānāprakāraṃ yadyatkaroti tattadāha– unmādamityādi| gādgadyaṃ gadgadavākyatām| tāṃstāniti visphoṭakādīn||32||
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāt sandūṣayeddhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33|| sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ syāt kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||34|| (su. ka. a. 2) |
dūṣīviṣasya niruktimāha– dūṣitamityādi| deśakālānnadivāsvapnairiti deśaḥ pracurānilaśītavṛṣṭiranūpādiḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ 57 yavatilakulatthādi, tairdūṣitaṃ kopitam| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam| 58 saṃyogajaṃ viṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimasañjñam, aparaṃ nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “ 59 saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra, saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe|” iti||33-34||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha– dūṣitamityādi| deśaḥ pracurānilaśītavarṣātapaḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ yavatilakulatthādi; annasyopalakṣaṇatvādvyavāyavyāyāmakrodhādayo'pi grāhyāḥ; tairdūṣitaṃ kopitam, abhīkṣṇaśaḥ punaḥpunaḥ| dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam|| idānīṃ sādhyayāpyapratyākhyeyaṃ ca darśayannāha– sādhyamityādi| sugamam| 60 saṃyogajaviṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣā'viṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaviṣam, aparaṃ nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe|” iti| ātmavataḥ pathyāśinaḥ| kṣīṇasya kṣīṇadhātoḥ||33-34||
saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān 61 prayacchantyannamiśritān ||35|| taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate | marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ śothalakṣaṇam ||36|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ | evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet ||37|| 62
etaddvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ 63 śatruprayuktā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaścūrṇaṃ, nānāṅgajān nānāgarakarān malān annādau dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| garaścāsyeti apākājjaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ; kiṃvā vakṣyamāṇamarmapradhamanādilakṣaṇo vyādhirgaraḥ| marmapradhamanaṃ marmavyathā| śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharamudaram| anyasya vyādherliṅgāni darśayediti anyasya visphoṭāderliṅgaṃ darśayati||35-37||
etacca dvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ śatruprayuktyā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaḥ cūrṇaṃ, nānāṅgajānmalān annādau dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| gara evāsyopajāyata iti apākāt jaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ| marmapradhamanaṃ marmavyādhiḥ| śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharaṃ udaram| anyasya vyādhe raktapittādeḥ||35-37||
yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūtāstu bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||38|| (su. ka. a. 8) |
samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmāllūnaṃ tṛṇamityādi| iti kila śrutiḥ– “viśvāmitro narapatiḥ kāmadhenorbalātkāraparigraheṇa munisattamaṃ vaśiṣṭhaṃ kopayāñcakāra, kupitena 64 tenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ locanadvayaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya 65 bhrūkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ pratyāsannalūnatṛṇe 66 dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūt|” iti| tāstu ṣoḍaśa| yadāha suśrutaḥ– “trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā 67 pītakā tathā| lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyekapadī tathā| kṛṣṇā'gnivaktrā kāṇḍā ca mālāguṇyaṣṭamī matā||” (su. ka. a. 8) iti||38||
samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmādityādi| yasmāt kāraṇāt muneḥ prasvedabindavo lūnaṃ tṛṇaṃ prāptāḥ, tasmāllūtā bhāṣyante, tā lūtāḥ saṅkhyayā ṣoḍaśa bhavanti| iti kila śrutiḥ– ‘yatkāmadhenorbalātparigraheṇa viśvāmitro nṛpatirvaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa, tena ca 68 kupitenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ nayanayugalaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya bhṛkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ pratyāsannalūnatṛṇe dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūta||’ iti| tāstu ṣoḍaśa| yadāha suśrutācāryaḥ– “trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā| lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā|| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā| kṛṣṇā snigdhamukhī kāṇḍā mālātuṇḍyaṣṭamī tathā|| tāsāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu|” iti| matāntareṇotpattiranyathā varṇyate– “anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrchanāt| sambhavanti viṣasphoṭā ye lūtākīṭalakṣaṇāḥ|| yathāsvaṃ dhārayantaste lūtākīṭāstu kīrtitāḥ|” iti||38||
tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ ||39|| piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca | śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā ||40|| sāmānyaṃ sarvalūtānāmetaddaṃśasya lakṣaṇam | (su. ka. a. 8) |42|
tāsāṃ 69 sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirdaṣṭa ityādi| daṃśakotha iti daṃśadeśe pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti raktasya pravartanam| sarvalūtānāmiti asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmeva sāmānyalakṣaṇaṃ jñeyam| 70 yatastrimaṇḍalādīnāmaṣṭānāṃ kṛcchrasādhyatvaṃ, tābhirdaṣṭe śiroduḥkhamityādinā sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat paṭhitavān suśrutaḥ| mādhavakareṇa tu ṣoḍaśānāṃ lūtānāṃ sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa paṭhitamiti||39-40||–
tāsāṃ sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirityādi| 71 daṃśakothaḥ daṃśadeśe pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti raktapravartanam| sarvalūtānāmityādi| asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmetatsāmānyalakṣaṇamiti pratyetavyam| yataḥ kṛcchrasādhyatvam aṣṭavidhatrimaṇḍalādilūtānām| “tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaśe ca vedanā| bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ||” iti| evaṃ sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat, tābhirdaṣṭe ‘daṃśakotha’ ityādikaṃ paṭhitavān suśrutaḥ| mādhavakareṇa tu ṣoḍaśalūtānāṃ sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa paṭhitamiti||39-40||
daṃśamadhye tu yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakācitam ||41|| ūrdhvākṛti bhṛśaṃ pākaṃ kledaśothajvarānvitam | dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet ||42|| (ca. ci. a. 23) |
trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhye tvityādi| ūrdhvākṛtīti ūrdhvagasvarūpam; anye ‘dagdhākṛti’ iti paṭhanti, tadvyaktārtham| dūṣīviṣābhiriti kālāntaraprakopiviṣābhiḥ| daṣṭamiti daṃśam||41-42||
trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhya ityādi| ūrdhvākṛti ūrdhvagasvarūpam| dūṣīviṣābhiriti 72 kālāntaraprakopiviṣābhiḥ, daṣṭamiti daṃśanam||41-42|| 73
, 74 śothāḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā 75 vā piḍakā jvaraḥ | 76 prāṇāntikāśca jāyante śvāsahikkāśirograhāḥ ||43|| (ca. ci. a. 23) |
sauvarṇikādīnāmaṣṭānāmasādhyānāṃ prāṇaharāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– śotha ityādi| prāṇāntikā iti prāṇaharāḥ||43||
sauvarṇikādayo'ṣṭāvasādhyāḥ prāṇaharāḥ, tāsāṃ lakṣaṇamāha– śotha ityādi| anye “śvetā sitā raktāḥ pītā ca” iti paṭhanti| tatra piḍakā jvaraśca| prāṇāntikāḥ prāṇaharāḥ||43||
ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍumaṇḍalāni jvaro'ruciḥ | lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite ||44|| (ca. ci. a. 23) |
ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśāt śoṇitamityatra ‘galati’ iti śeṣaḥ| ākhavaḥ śukraviṣāḥ| yaduktam– “śukraṃ patati yatraiṣāṃ 77 śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti yat|” (su. ka. a. 7) iti||44||
ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśācchoṇitamityatra galatīti śeṣaḥ||44||
mūrchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ | śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ ||45|| (ca. ci. a. 23) |
prāṇaharamūṣikalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāra evāṅgaśotho jñeyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|” (su. ka. a. 7) iti| 78 śabdāśrutiḥ bādhiryam; anye ‘mandā ruciḥ’ iti paṭhanti asādhyamūṣikaiḥ māraṇātmakaiḥ||45||
prāṇaharamūṣakalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāro'ṅgaśopho boddhavyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|” iti| 79 mandaśrutiriti bādhiryam| anye ‘mandāruciḥ’ iti paṭhanti| asādhyamūṣikaiḥ māraṇātmakaiḥ||45||
kārṣṇyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva vā | moho'tha varcaso bhedo daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ ||46|| (ca. ci. a. 23) | 80
kṛkalāsadaṣṭaliṅgamāha– kārṣṇyamityādi| 81 varcaso bhedo'tisāraḥ||46||
kṛkalāsadaṣṭalakṣaṇamāha– varcaso bheda ityādi| 82 varcaso bhedaḥ atisāraḥ| 83 kṛkaṇṭakaḥ kṛkalāsaḥ||46||
dahatyagnirivādau ca bhinattīvordhvamāśu ca | vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati ||47|| daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ | māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn ||48|| (ca. ci. a. 23) | 84
vṛścikaviṣaliṅgamāha– dahatyagnirivetyādi| 85 vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ, sa ca ārāviṣaḥ| daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato nara iti yadā 86 hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā taddaṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityādinā'yamaparo'sādhyaprakāraḥ| ‘daṣṭo'sādhyaistu’ iti pāṭhapakṣe'sādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo yathoktaliṅgo bhavati| carake'pyayameva pāṭhaḥ||47-48||
vṛścikadaṣṭalakṣaṇamāha– dahatītyādi| ūrdhvam upariṣṭādāśu yāti paścācca daṃśe tiṣṭhati| vṛścikadaṣṭāsādhyalakṣaṇamāha– hṛdghrāṇarasanopahato nara ityādi| yadā hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati, tadā daṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityayamaparo'sādhyaḥ| ‘daṣṭo'sādhyaiḥ’ iti pāṭhe asādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo yathoktaliṅgo bhavati||47-48||
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca | lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe 87 daṃśaścaivāvasīdati ||49|| (ca. ci. a. 23) |
kaṇabhadaṣṭaliṅgamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ||49||
kaṇabhadaṣṭalakṣaṇamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ| viśīryate galati||49||
hṛṣṭalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān | daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate ||50|| (ca. ci. a. 23) |
ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometyādi||50||
ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometi| ucciṭiṅganāmnā vṛścikena daṣṭaḥ pumān, hṛṣṭaromā kaṇṭakitadehaḥ, stabdhamehanaḥ, tathā bhṛśārtiyuktaḥ| śītodakenevāṅgāni siktāni manyate| suśrutastu ucciṭiṅgaṃ kīṭaviśeṣamāha||50||
ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ sarujaḥ pītakaḥ 88 satṛṭ | chardirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam ||51|| matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaṃ śothaṃ rujaṃ tathā | kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ ||52|| (ca. ci. a. 23) | 89
saviṣamaṇḍūkādidaṣṭaliṅgamāha– ekadaṃṣṭrārdita ityādi| svabhāvādekayā daṃṣṭrayā kṛto daṃśo bhavati||51-52||
saviṣamaṇḍūkadaṣṭalakṣaṇamāha– eketyādi| svabhāvādekadaṃṣṭrayā kṛto daṃśo bhavati|| saviṣamatsyalakṣaṇamāha– matsyā ityādi| sugamam| saviṣajalaukādaṣṭalakṣaṇamāha– 90 kaṇḍūmityādi| kuryuriti 91 pūrvakriyayā sambandhaḥ||51-52||
vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ ca gṛhagodhikā |53| (ca. ci. a. 23) |
gṛhagodhikādaṣṭaliṅgamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā jyeṣṭhī, anye tu bhrāmarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ kuryāditi sambandhanīyaṃ, tena vidāhādīnāṃ karmatvam|53|–
gṛhagodhikādaṣṭalakṣaṇamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā brāhmaṇīti loke, anye bhramarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ ‘kuryāt’ iti sambandhanīyam|53|–
daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam ||53|| (ca. ci. a. 23) |
śatapadīdaṣṭalakṣaṇamāha– 92 daṃśe ityādi| kuryācchatapadīviṣamiti śatapadī kāruṇḍikā||53||
śatapadīviṣaṃ daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryāt| śatapadī kāraṇḍī||53||
kaṇḍūmān maśakairīṣacchothaḥ smānmandavedanaḥ | asādhyakīṭasadṛśamasādhyaṃ maśakakṣatam ||54|| (ca. ci. a. 23) |
maśakadaṣṭaliṅgamāha– kaṇḍūmānityādi| asādhyakīṭasadṛśamiti asādhyakīṭairlūtādibhiḥ samalakṣaṇamiti| asādhyaṃ 93 maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu madhye 94 pārvatīyamaśakakṣatamasādhyam| yadāha suśrutaḥ– “ 95 pārvatīyaistu kīṭaiśca prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||
maśakadaṣṭalakṣaṇamāha– 96 kaṇḍūmānityādi| sugamam| asādhyakīṭasadṛśamityādi asādhyakīṭairlūtādibhiḥ samavedanamityarthaḥ| asādhyaṃ maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu parvatīyamaśakakṣatamasādhyam| suśrute'pyuktam– “parvatīyaistu kīṭakaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||
sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrchājvarānvitā | piḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt ||55|| (ca. ci. a. 23) |
makṣikādaṣṭaliṅgamāha– 97 sadya ityādi| tāsāṃ ca sthagikā'suhṛditi 98 tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇāṃ madhye sthagikā prāṇaharetyarthaḥ||55||
makṣikādaṣṭalakṣaṇamāha– sadya ityādi| tāsāṃ tu suśrutoktānāṃ madhye sthagikākhyā makṣikā asuhṛt prāṇaharītyarthaḥ||55||
catuṣpadbhirdvipadbhiśca nakhadantaviṣaṃ ca yat | 99 śūyate pacyate vā'pi sravati jvarayatyapi ||56||
catuṣpadbhiriti 100 catuṣpādā vyāghrādayaḥ| 101 dvipādā vanamānuṣavānarādayaḥ||56||
catuṣpadadvipadadaṣṭalakṣaṇamāha– catuṣpadbhirityādi| catuṣpadā vyāghrādayaḥ, dvipadā mānavavānarādayaḥ, tairyat nakhakṣataṃ dantakṣataṃ ca, 102 tacchūyate śophayuktaṃ bhavati, tathā pacyate, tathā sravati, tathā jvarayati||56||
śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ ||57|| tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān 103| avyaktabadhirāndhaśca so'nyonyamabhidhāvati ||58|| pramūḍho'nyatamastveṣāṃ khādan viparidhāvati | tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu ||59|| suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk | digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ ||60||
atra kecit viṣādhikārasāmānyāt śvādīnāmapi vyāghrādīnāṃ bhallakānāṃ viṣalakṣaṇaṃ bhaṇanti| tadāha– śvetetyādi| śvā kukkuraḥ, śṛgālaḥ prasiddhaḥ, tarakṣurmṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ, caraṣa iti loke, ṛkṣo bhallūkaḥ atilomaśaḥ, ṛccha iti loke prasiddhaḥ| ādiśabdād vṛkacitrādayo hiṃsrāḥ paśavo grāhyāḥ| śvādīnāṃ yadā anilo vāyuḥ śleṣmapraduṣṭaḥ san sañjñāvahāśritaḥ sañjñāvahasrotogataḥ sañjñāṃ samyagjñānaṃ muṣṇāti harati| samyagjñānaharaṇācca hīdṛśo bhavatītyāha– tadetyādi| prasrastaṃ sthānacyutaṃ, lāṅgūlaṃ vāladhiḥ, mehanaṃ ca| prasrastaśabdo lāṅgūlādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| atilālāvān atiśayena lālāsrāvayuktaḥ| avyaktabadhiro'ndhaśca na vyakto badhiro'ndho vetyarthaḥ| anyonyamabhidhāvati parasparaṃ daṣṭumabhidhāvati| hanuskandhasthāne ‘śūnaskandhaḥ’ iti kecitpaṭhanti| ‘pramūḍho'nyatamasteṣāṃ khādanviparidhāvati|’ ityatrottarārdhaṃ kecitpaṭhanti| eṣāṃ madhye'nyatama ekatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan viśeṣeṇa paridhāvati| teneti daṃṣṭriṇā| suptatā bādhiryam| upalakṣito yukta ityarthaḥ||57-60||
yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vipaśyati ||61|| daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati | apsu cādarśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet ||62|| trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā'pi vā jalam | jalatrāsaṃ tu taṃ vidyādriṣṭaṃ tadapi kīrtitam ||63|| 104 adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana siddhyati | prasupto votthito vā'pi svasthastrasto na siddhyati ||64|| (su. ka. a. 7) |
idānīṃ śvādidaṣṭasya riṣṭamāha– yenetyādi| ceṣṭāṃ kriyāṃ, rutaṃ śabdaṃ, bahuśaḥ anekavāraṃ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ| idānīmaparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha– daṃṣṭriṇetyādi| taddaṃṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam| punaraparamariṣṭaṃ nirdiśannāha– trasyatītyādi| akasmājjalatrāsahetuṃ vinā, apiśabdāt śrutvā'pi jalatrāsarogaṃ jānīyāttasyeti sambandhaḥ| riṣṭamityādi| tadapi jalatrasanamariṣṭaṃ maraṇaṃ kīrtitam| etaccāriṣṭaṃ daṣṭasya| atrārthe tantrāntare– “vyādhitena śvādinā daṣṭasya śleṣmā kupitaḥ srotovāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati| tato naraḥ 105 spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tasyāpi tadriṣṭaṃ jānīyāt|” iti| 106 evamadaṣṭasyāpi jalatrāso riṣṭameveti darśayannāha– 107 adaṣṭa ityādi| asminnarthe tantrāntare– “ 108 adaṣṭasyāpi jantorhi jalatrāso bhavedyadi| tasyāriṣṭaṃ hi bhiṣajo bruvate viṣacintakāḥ|| jalaṃ vinā jalatrāso jāyate śleṣmasañcayāt|” iti| atha coktam– “buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate| tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇā'dhiṣṭhito naraḥ|| jāgratsupto'thavā''tmānaṃ majjantamiva manyate| salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ|| śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet||” iti| ayaṃ jalatrāsaḥ kupitakaphasya bhavatīti riṣṭaṃ na bhavati| ata evā'tra cikitsopadeśaḥ| 109 daṣṭasya tu riṣṭameva, tathā svasthasya jāgrato vā jalamantareṇa trāso riṣṭameveti darśayannāha– prasupta iti| sugamam||61-64||
praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||65|| (su. ka. a. 6) |
viṣāturaḥ kīdṛśo nirviṣo bhavatīti darśayitumāha– praśāntadoṣamityādi| annābhikāmamityanena prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ– “prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye ‘ 110 samasūtrajihvam’ iti paṭhanti, tadā'yamarthaḥ– samamavikṛtaṃ 111 sūtraṃ jihvā ca yasya sa tathā; etena viṣajuṣṭā jihvā na rasabodhinī bhavati, 112 sūtramapi jihvāyāṃ viṣaprabhāveṇa 113 vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva 114 sūtragrahaṇe siddhe tasya ca rasagrahaṇe anuguṇatvapratipādanārthaṃ pṛthagupādānam| anena ślokena “samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityādiślokasya sakala evārtha upabaddhaḥ||65||
aviṣo naraḥ kīdṛśo bhavati taddarśayitumāha– 115 prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ 116 samāvasthitavātādikam| prakṛtisthadhātumiti dadhatīti dhātavo rasādayo malādayaśca| annābhikāmaṃ bhojanābhilāṣam, annābhikāmamityanena prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ– “prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye ‘samamūlajihvam’ iti paṭhanti, tadāyamarthaḥ– samam avikṛtaṃ mūlaṃ jihvā ca yasya sa tathā| etena viṣaduṣṭajihvā rasavedinī na bhavati, mūlamapi jihvāvat viṣaprabhāveṇa vikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva mūlagrahaṇe siddhe, tasya rasagrahaṇe'rdhaguṇatvapratipādanārthaṃ pṛthagupādānam| anena ślokena “samadoṣaḥ samāgniśca” ityādeḥ ślokasya sakala evārtho nibaddhaḥ| vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti uktalakṣaṇaḥ puruṣo'viṣo bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathāhi– “pravṛddhadoṣā'prakṛtisthadhātumanannakāṅkṣaṃ 117 hatamūlajihvam| viruddhavarṇendriyavittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchetsaviṣaṃ manuṣyam||” iti| idaṃ saviṣāviṣalakṣaṇamiti||65||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne viṣanidānaṃ samāptam ||69||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ viṣanidānaṃ samāptam||69|| 118 sūktimuktāvalīgranthe guruṇā yanna gumphitam|| mayā samastamagranthi tadgirā 119 śuddhiyuktayā||1|| guṇanidhigurubaddhe dāmni vāṅmālatīnāṃ paramaparimalaśrīdhāmni labdhāvalambam|| sphurati vacanakundaṃ mandasaurabhyaleśādvacanamapi madīyaṃ kiñcidetat kadācit||2|| iti śrīvijayarakṣitaśrīkaṇṭhadattābhyāṃ viracitā madhukośavyākhyā samāptā||69|| 120
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ viṣanidānam||69||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘ ... nandanakaṅkolasārapākāni’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘ ... markeṭakāni’ iti pā.| ↩
  3. 3 . “āraśabdenātra vṛścikādilāṅgūlasthitaḥ kaṇṭako bhaṇyate, tasya ca sthūlaśūkarūpatvācchūkagrahaṇenaiva grahaṇam; ata eva dṛṣṭiniḥśvāsetyādisūtre pṛthaṅnodāhṛtamāragrahaṇam|” iti ḍalhaṇaḥ| ↩
  4. 4 . ‘lālāsparśaviṇmūtra ... ’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘phenāśmabhasma’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘dṛṣṭiṃ niḥśvāsa ... ’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘sarpalādayo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘caivātīsāram’ iti pā. | ↩
  11. 11 . ‘atra ca’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘dantaharṣagalagraham’ iti pā. | ↩
  13. 13 . ‘viṣam’ iti pā. | ↩
  14. 14 . ‘sthāvarasāmānyaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘sphoṭedaṅgulī ... ’ iti pā. | ↩
  16. 16 . ‘dīnaḥ’ iti pā. | ↩
  17. 17 . ‘viparītaśca’ iti pā. | ↩
  18. 18 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  19. 19 . ‘ahāsāddhetorapi’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘ḍallanaḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘jñeyam’ iti pā. | ↩
  23. 23 . ‘mukhaśothaḥ’ iti pā. | ↩
  24. 24 . ‘daṇḍādimardanavadvyathā’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘daśamamatitīkṣṇatvād ... ’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘muṣketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  27. 27 . ‘bhavedityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘sarvatra sarvopalambhaśceti’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘taduktiravaśyaṃ bhavanakhyāpanārtham’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘śirāmarmasu’ iti pā. | ↩
  32. 32 . ‘viśiṣṭadeśanakṣatradṛṣṭasyāsādhyatvamāha’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘darvītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘viṣamāśughātīti’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘darvīkarāṇāṃ viṣamāśumārakam’ iti pā.| ↩
  36. 36 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
  37. 37 . ‘viṣāṇyadanakāle’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘vātapittavṛddhyā’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘kuṣṭhaduṣṭe’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘anavāyane'pyuktam’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘adhāraṇam’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘ayāgavidheranityatvāt’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘prathamādivegarahitam’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘viṇmūtravegādirahitamiti’ iti pā.| ↩
  45. 45 . ‘daṃṣṭrānipātāścatura’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘viṇmūtraṃ vegarahitamiti’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘vyavāyivikāsiprabhṛtiṣu’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘ekadvitriguṇahīnam’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘mārayet’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘mārayet’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘gararūpeṇa pīḍitaḥ’ iti pā.| ↩
  52. 52 . ‘sanmandībhūtauṣṇyādiguṇāt’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘samuddhasta ... ’ iti pā. | ↩
  54. 54 . ‘pratyāsannāśayasya’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘etena’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘pralepakatvena svedapravṛttyā gātraliptatvam’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘surātilakulatthādi’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘kṛtrimam’ iti pā.| ↩
  59. 59 . ‘kṛtrimam’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘kṛtrimaviṣam’ iti pā.| ↩
  61. 61 . ‘prayacchantyannamāśritān’ iti pā. | ↩
  62. 62 . ‘taddvayamapi’ iti pā.| ↩
  63. 63 . ‘śatruprayuktyā’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘tenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.| ↩
  65. 65 . ‘bhrukuṭiloṭṭabhavo bhayaṅkaro lalāṭataṭaprasyandī’ iti pā.| ↩
  66. 66 . ‘dhenvarthamupātte’ iti pā.| ↩
  67. 67 . ‘pītikā’ iti pā.| ↩
  68. 68 . ‘kupitenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.| ↩
  69. 69 . ‘sāmānyalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  70. 70 . ‘yatastrimaṇḍalānām’ iti pā.| ↩
  71. 71 . ‘daṃśakothaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  72. 72 . ‘kālāntare prakopiviṣābhiḥ’ iti pā.| ↩
  73. 73 . ‘sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭajāstu tāḥ dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ’ iti pā. | ↩
  74. 74 . ‘śothaḥ’ iti pā. | ↩
  75. 75 . ‘sapiḍakā jvarāḥ’ iti pā. | ↩
  76. 76 . ‘prāṇāntikābhiḥ’ iti pā. | ↩
  77. 77 . ‘śukraspṛṣṭāḥ’ iti pā.| ↩
  78. 78 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  79. 79 . evaṃ pāṭhābhiprāyeṇa| ↩
  80. 80 . ‘kṛkalāsaiḥ daṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
  81. 81 . ‘varcaso bhedo'tisāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  82. 82 . ‘varcaso bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  83. 83 . ‘syācca kṛkaṇṭakaiḥ’ iti pā.| ↩
  84. 84 . ‘vṛścikaviṣaliṅgaṃ tadviṣādharasaṅkhyāṃ cāha’ iti pā.| ↩
  85. 85 . ‘vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  86. 86 . kvacitpustake ‘hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā’ etatsthāne ‘hṛdayanāsājihvopahatastadā’ iti pā.| ↩
  87. 87 . ‘daṃśaścaiva viśīryate’ iti pā., ‘daṃśaścaivāvaśīryate’ iti ca pā. | ↩
  88. 88 . ‘satṛḍ’ iti pā. | ↩
  89. 89 . ‘saviṣamaṇḍūkadaṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
  90. 90 . ‘kaṇḍūmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  91. 91 . ‘pūrvakriyāsambandhaḥ’ iti pā.| ↩
  92. 92 . ‘daṃśe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  93. 93 . ‘maśakakṣatamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  94. 94 . ‘parvatīya ... ’ iti pā.| ↩
  95. 95 . ‘parvatīyaistu’ iti pā.| ↩
  96. 96 . ‘kaṇḍūmānityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  97. 97 . ‘sadya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  98. 98 . kvacitpustake ‘tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇām’ etatsthāne ‘kāṇḍarikādisuśrutoktaṣaṇmakṣikāsu’ iti pā.| ↩
  99. 99 . ‘pūyate’ iti pā. | ↩
  100. 100 . ‘catuṣpadā’ iti pā.| ↩
  101. 101 . ‘dvipadā’ iti pā.| ↩
  102. 102 . ‘pūyate’ ityatra ‘śūyate’ iti pā.| ↩
  103. 103 . ‘atilālavān’ atra hrasvatā chando'nurodhena ↩
  104. 104 . ‘adṛṣṭo’ iti pā. | ↩
  105. 105 . ‘spṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tadriṣṭaṃ jānīyāt’ iti pā.| ↩
  106. 106 . ‘evamadṛṣṭasyāpi’ iti pā.| ↩
  107. 107 . ‘adṛṣṭa’ iti pā.| ↩
  108. 108 . ‘adṛṣṭasyāpi’ iti pā.| ↩
  109. 109 . ‘dṛṣṭasya’ iti pā.| ↩
  110. 110 . ‘samamūlajihvam’ iti pā.| ↩
  111. 111 . ‘mūlam’ iti pā.| ↩
  112. 112 . ‘mūlamapi’ iti pā.| ↩
  113. 113 . kvacitpustake ‘vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati’ etatsthāne ‘vikṛtaṃ bhavatītyarthaḥ’ iti pā.| ↩
  114. 114 . ‘mūlagrahaṇe’ iti pā.| ↩
  115. 115 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
  116. 116 . ‘svabhāvasthitavātādikam’ iti pā.| ↩
  117. 117 . ‘śatamūlajihvam’ iti pā.| ↩
  118. 118 . ‘sūktimuktāvalīgumphe’ iti pā.| ↩
  119. 119 . ‘śuddhamuktayā’ iti pā.| ↩
  120. 120 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ viṣanidānam||69||’ iti pā.| ↩