atha viṣaroganidānam | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate |
mūlādyātmakamādyaṃ syāt paraṃ sarpādisambhavam
||1||
pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate– sthāvaramityādi| viṣādajanakatvādviṣaṃ; tacca
dvividham– sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ ca| mūlādyātmakamiti ādyaṃ sthāvaraṃ
mūlādirūpaṃ daśavidhaṃ; yaduktaṃ suśrute “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak
kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ||” (su. ka.
a. 2) iti| tatra
klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau
mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi,
1
kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākāni
dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca
puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni
sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi,
phenāśmabhasma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe,
2
kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamakavairāṭakamustakamahāviṣa-prapauṇḍarīkamūlakahalāhalaśṛṅgimarkaṭakāni
trayodaśa kandaviṣāṇi, etāni prāṇaharāṇi; evaṃ pañcapañcāśat sthāvarāṇi viṣāṇi
bhavanti| eṣāṃ ca vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ
sarpādisambhavamiti paraṃ jaṅgamaṃ, tacca ṣoḍaśābhidhānam–
dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaparditagudāsthi-pittaśūkaśavabhedāt|
parditaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaśabdaḥ; ‘parda’ kutsite śabde, ityasya prayogāt|
tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāḥ sarpā daṃṣṭrāviṣāḥ,
mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo
mūtrapurīṣaviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, vṛścikavaraṭyucciṭiṅgādaya
3
ārāviṣāḥ, lūtā
4
lālārtavaviṇmūtraśukramukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukaśārikādayo
mukhasandaṃśadaṃṣṭrāparditagudapurīṣaviṣāḥ,
viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ,
5
śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ,
kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro
draṣṭavyaḥ||1||
pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate| viṣādajanakatvādviṣaṃ, tacca dvividham–
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca| taddvaividhyamāha– sthāvaramityādi| mūlādyātmakamiti
ādyaṃ prathamam, adanīyamādyamityanye| sthāvaraṃ mūlādisvarūpaṃ daśavidham|
yaduktaṃ suśrute– “daśādhiṣṭhānamādyaṃ syāddvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam|” iti, “mūlaṃ
patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca
daśamaḥ smṛtaḥ||” iti ca| tatra
klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭakavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau
mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi,
kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghāticandanakaṅkolasārapākāni
dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallīkarambhamahākarambhāṇi pañca
puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni
sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi,
6
phenāśma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe,
kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamavairāṭakamustakaśṛṅgīprapauṇḍarīka-mūlakahālāhalamahāviṣamarkaṭakānīti
trayodaśa kandaviṣāṇi; evaṃ pañcāśatsthāvaraviṣāṇi bhavanti| eṣāṃ
vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ sarpādisambhavamiti paraṃ
jaṅgamaṃ; tacca ṣoḍaśābhidhānam|
7
dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālāsparśamukhasandaṃśaviśardhita-gudāsthipittaśūkaśavabhedāt|
parditaṃ viśardhitaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaḥ śabdaḥ ‘śṛdhu śabdakutsāyām’ ityasya
prayogāt| tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ,
mārjāraśvamakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo
mūtrapurīṣaviṣāḥ,
8
sarpalādayo mūṣikāḥ śukraviṣāḥ| vṛścikavaraṭīmatsyocciṅgaṭādaya ārāviṣāḥ, lūtā
lālāsparśaviṇmūtraśukrārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ, makṣikājalāyukādayo
mukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukasārikādayo
mukhasandaṃśadaṃṣṭrāviśardhitagudapurīṣaviṣāḥ,
viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ,
9
śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ,
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā iti| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro
draṣṭavyaḥ||1||
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhamapākaṃ lomaharṣaṇam | śothaṃ
10
caivātisāraṃ ca jaṅgamaṃ kurute viṣam
||2|| (ca. ci. a. 23) |3|
11
tatra jaṅgamaviṣasya bahvadhiṣṭhānatvena prādhānyāt sarvavegānugataṃ
sāmānyaliṅgamāha– nidrāmityādi| etat subodhyam||2||
sthāvaraṃ ca jvaraṃ hikkāṃ
12
dantaharṣaṃ galagraham | phenacchardyaruciśvāsaṃ mūrchāṃ ca kurute
13
bhṛśam ||3|| (ca. ci. a. 23) |4|
14
sthāvarasya sāmānyaliṅgamāha– sthāvaraṃ cetyādi| phenacchardiriti phenasya
chardiḥ||3||
tatra jaṅgamaviṣasya sāmānyena liṅgamāha– nidrāmityādi| phenacchardīti
phenasya chardirityavagamyate||3||
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ | jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca
buddhimān ||4|| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo
vivakṣurmohameti ca | apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat
||5|| hasatyakasmāt
15
sphoṭayatyaṅgulīrvilikhenmahīm | vepathuścāsya bhavati trastaścānyonyamīkṣate
||6|| vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ
kiñcicchinattyapi | ālabhetāsanaṃ
16
dīnaṃ kareṇa va śiroruham ||7|| vartate
17
viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ | (su. ka. a. 1) |
viṣadātṛlakṣaṇamāha– iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakam īhitamiṅgitaṃ, tajjño
vaidyo vācā kriyayā mukhavaikṛtyādinā
18
ca viṣadātāraṃ jānīyāt| ebhirvakṣyamāṇalakṣaṇaiḥ| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭa iti
svīyāsatkarmajanitavyāmohāt| apārthamityanarthakam| saṅkīrṇamityasphuṭam|
hasatyakasmāditi
19
ahetorapi hasati| bhayajavāyujanitaparvavyathāpanodanāyāṅgulīḥ sphoṭayati|
kriyāntarakaraṇasūcanāya mahīṃ vilikhati|
20
bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ| kiñcittṛṇādikam|
vartate viparīta iti vāraṃ vāraṃ parivartya tiṣṭhati||4-7||–
avanīpateḥ parikarmiṇo viṣamavacārayantīti teṣāṃ viṣadātṝṇāṃ lakṣaṇamāha–
iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakamīhitamiṅgitaṃ, tajjño vaidyaḥ vācā
kriyāmukhavaivarṇyādibhirviṣadātāraṃ jānīyāt, etairliṅgaiśceti vakṣyamāṇaiḥ|
tānyeva liṅgānyāha– netyādi| ātmīyā'satkarmajanitavyāmohāt, apārthamiti
nirarthakaṃ, saṅkīrṇamiti asphuṭam| hasatyakasmādityādi| ahāsahetorapi hasati|
bhayajavāyusambhūtaparvavyathāpanodāyāṅgulīḥ sphoṭayati|
kriyāntakaraṇasūcanāya mahīṃ kiñcillikhati| trastaścānyonyamīkṣata iti
svapāpakarmopalambhabhayenānyonyamīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ,
malinavastravarṇa iti
21
ḍallaṇaḥ||4-7||–
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca
||8|| jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso
22
mohaḥ patraviṣeṇa tu |
23
muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca
||9|| bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ
śvāsa eva ca | tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi
||10||
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ | phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo
gurugātratā ||11|| hṛtpīḍanaṃ
dhātuviṣairmūrchā dāhaśca tāluni | prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet
||12|| (su. ka. a. 2) |
mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha– udveṣṭanamityādi|
udveṣṭanaṃ
24
daṇḍavimardanavadvyathā| mūlaviṣairityaṣṭavidhairapi, evaṃ patrādīnāmuktānāṃ
yāvatsaṅkhyākānāmekaṃ sāmānyalakṣaṇamavagantavyam| prāyeṇa kālaghātīnīti etāni
nava mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa mārakāṇi bhavantītyarthaḥ| kandaviṣaṃ tu
25
trayodaśavidhamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||
navānāṃ mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha–
udveṣṭanamityādi, udveṣṭanaṃ daṇḍādimardanavadvyathā|
mūlaviṣairaṣṭavidhairapi|| patraviṣalakṣaṇamāha– jṛmbhaṇamityādi| jṛmbhaṇaṃ
jṛmbhābāhulyam| phalaviṣalakṣaṇamāha–
26
muṣketyādi| muṣkayoḥ śvayathuḥ| puṣpaviṣalakṣaṇamāha–
27
bhavedityādi| tvaksāretyādi tvagviṣaiḥ sāraviṣairniryāsaviṣaiḥ pṛthak tribhiḥ|
pāruṣyaṃ kharasparśatvaṃ mukhasyaiva, kaphasaṃsravaḥ śleṣmāsrāvaḥ|
kṣīraviṣalakṣaṇamāha– phenetyādi| sugamam| dhātuviṣamāha– hṛdityādi|
dhātuviṣaiḥ haritālādikaiḥ| eṣāṃ kālāvadhimāha– prāyeṇetyādi| etāni nava
mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa ghnanti| kandaviṣamapi
daśamamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||
sadyaḥkṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedraktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam |
kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate cāpi yasya
||13|| tṛṣṇā mūrchā jvaradāhau ca yasya
digdhāhataṃ taṃ puruṣaṃ vyavasyet | liṅgānyetānyeva kuryādamitrairvraṇe viṣaṃ
yasya dattaṃ pramādāt ||14|| sapītaṃ
gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate | phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet
||15|| (su. ka. a. 3) |
viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| pacyate cāpyabhīkṣṇamiti
sadyastāvat pacyate, paścādapi punaḥ punaḥ pākameti||13-15||
viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| sadyastāvat pacyate paścādapi
punaḥpunaḥ pākameti| digdhāhataṃ viṣaliptaśastrahatam|
śatrubhirvraṇasañcāritaviṣalakṣaṇamāha– liṅgānītyādi| etānyeva pūrvoktāni,
amitraiḥ śatrubhiḥ, vraṇe śastravraṇe, pramādāt anavadhānāt| tantrāntare
viṣapītalakṣaṇam– “sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate| phenamudvamate
cāpi viṣapītaṃ tamādiśet||” iti||13-15||
vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ | yathākramaṃ samākhyātā dvyantarā
dvandvarūpiṇaḥ ||16||
sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān
sarpānāha– vātapittakaphātmāna ityādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī
maṇḍalavadrathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ| rājilaścitradīrgharekhāvān; ete
yathākramaṃ vātādyātmāno vātādiprakṛtayaḥ| vyatikarajān sarpān darśayati–
dvyantarā dvandvarūpiṇa iti| dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā| yathā–
phaṇinā maṇḍalinyāṃ gonasā jātāḥ, maṇḍalinā gonasena ca phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ,
evamanye'pi jātisaṅkarā ūhyāḥ| ‘vyantarā’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, viśabdasya
dvyarthatvāt; tathā ‘vibhavānmahānākāśaḥ’ ityatra vyākhyātaṃ, vibhavāditi
dvibhāvāt; dvibhāvaśca sarvamūrtadravyaiḥ saṃyogaḥ
28
sarvatra upalambhaśceti| dvandvarūpiṇa iti dvayoḥ
phaṇimaṇḍalinorvātapittaprakṛtayoryat prakṛtitvaṃ
tanmilitaprakṛtitvameṣāmityarthaḥ, vātapittaprakṛtayorathavā dvayoryaddoṣayo
rūpaṃ tadrūpamityarthaḥ||16||
sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān
sarpānāha– vātetyādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī rathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ,
rājilaścitradīrgharekhāvān, ete yathākramaṃ vātapittakaphaprakṛtayaḥ|
vyatikarajān sarpān darśayati– dvyantarādvandvarūpiṇa iti| dvyantarāḥ
dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā, yathā– phaṇinā kṛṣṇasarpeṇa maṇḍalinyāṃ
gonasā jātāḥ, maṇḍalinā vā gonasena ca| phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ, evamanye'pi
jātivyatikarā ūhyāḥ| dvandvarūpiṇa iti dvayoryo bhāvaḥ; tadvanta
ityarthaḥ||16||
daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt | pīto maṇḍalijaḥ śotho mṛduḥ
pittavikāravān ||17|| rājilottho
bhaveddaṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ | pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrasṛk
sarvaśleṣmavikārakṛt ||18||
29
bhogiprabhṛtikṛtadaṃśeṣu vātādīnāṃ liṅgamāha– daṃśo bhogikṛta ityādi|
sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe
30
taduktiravaśyambhāvitvakhyāpanārtham, evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||
bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu lakṣaṇaṃ vātādīnāmāha– daṃśa iti|
sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe
taduktiravaśyambhāvitākhyāpanārtham| evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye ca daṣṭāḥ
parivarjanīyā ṛkṣe
31
sirāmarmasu ye ca daṣṭāḥ ||19|| (su. ka. a.
3) |
viśiṣṭadeśādidaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyām| ṛkṣe
nakṣatre| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti
cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikānāṃ grahaṇam| yaduktamanyatra–
“caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu
ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti
yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19||
32
viśiṣṭadeśanakṣatradaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyāṃ
yāmye ityatra “pitrye” iti pāṭhaḥ| pitrye maghāyāṃ, ṛkṣe nakṣatre| ye ca
marmasu daṣṭāḥ syuste'pi tyājyāḥ| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti
cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikādīnāṃ samuccayanam| yaduktamanyatra–
“caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu
ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti
yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19||
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |20| (su. ka. a. 3) |
33
darvītyādi| darvīkarāṇāṃ
34
viṣamāśu hanti aśvatthādau viśeṣeṇa
35
darvīkarāṇāmāśumārakaṃ; darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavantīti
uṣṇasaṃyoge sati sarvāṇi viṣāṇi svarūpato dvaiguṇyaṃ bhajante; “sarvāṇi
coktāni yathākrameṇa” iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– sarvāṇi
bhogimaṇḍalirājilaviṣāṇi yathākrameṇa yathoddiṣṭakrameṇa
uktānyaśvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–
darvīkarāṇāmityādi| aśvatthādau viśeṣeṇa darvīkarāṇāṃ viṣamāśughātakaṃ,
darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe
36
viguṇībhavantīti uṣṇasaṃyoge sarvāṇi viṣāṇi svarūpato vaiguṇyaṃ bhajante
“sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti” iti pāṭhe sarvāṇyaśeṣāṇi
37
viṣāṇyuṣṇakāle dviguṇībhavanti dviguṇaśaktīni bhavanti| “sarvāṇi cordhve
dviguṇībhavanti” ityapare paṭhanti| ūrdhve deśa ityarthaḥ| “sarvāṇi coktāni
yathākrameṇa” iti pāṭhāntaraṃ, tadāyamarthaḥ– sarvāṇi maṇḍalirājilaviṣāṇi
yathākrameṇa yathopadiṣṭakrameṇoktā'śvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya
pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu
||20|| kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte
rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi | (su. ka. a. 3) |
evamapareṣvapi āśughātitvaṃ sambhavati, tānāha– ajīrṇetyādi|
ajīrṇapittātapapīḍiteṣviti ajīrṇini doṣatrayaprakopāt, pittātapapīḍitayo
raukṣyāt, bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt,
bubhukṣiteṣviti
38
pittavṛddhyā uṣṇadehatvāt, kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ, mehini
doṣatrayaprakopāt, kuṣṭhayukte raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale
kleśāsahatvāt, garbhavatīṣu garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||–
apareṣu yeṣu yathā''śughātitvaṃ sambhavati tānāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇini
doṣatrayaprakopādviṣamāśughāti, pittātapapīḍitayo raukṣyāt,
bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt| bubhukṣiteṣviti
vātapittavṛddhyoṣṇadehatvāt| kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ,
mehini doṣatrayakopāt,
39
kuṣṭhajuṣṭe raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale vegāsahatvāt, garbhavatīṣu
garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||–
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti
||21|| śītābhiradbhiśca na romaharṣo
viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca
sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||22|| kṛṣṇaḥ saraktaḥ
śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca vivarjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti
vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya
||23|| daṃṣṭrānipātāścaturaśca yasya taṃ
cāpi vaidyaḥ parivarjayecca | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ
vā'pyatha vā vivarṇam
||24|| sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jñātvā
naraṃ karma na tatra kuryāt | (su. ka. a. 3) |
idānīṃ sarvathā varjanīyamāha– śastrakṣata ityādi| rājyo latābhiśceti rājyo
lekhāḥ latābhistāḍanānna bhavanti|
40
taduktamālambāyane– “naiti raktaṃ kṣatādyasya latāghātairna rājikāḥ| na
lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti
kārtikaḥ| keśaśāta iti karṣaṇāt keśotpāṭaḥ| kaṇṭhabhaṅgo grīvāyā
41
avidhāraṇam| hanvoḥ sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| vartirghaneti lālārūpā
vartiḥ| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasyeti mukhanāsāgudādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ|
daṃṣṭrānipātāścaturaśceti catvāra iti prāpte catura iti nirdeśaḥ
42
āgamavidheranityatvāt, yathā– “agrataścaturo vedā” ityādi|
unmattamatyarthamupadrutamiti unmattamatyarthamunmādavantam, upadrutaṃ
jvarātisārādibhiratyarthamupadrutam| hīnasvaraṃ vaktumasamartham| vivarṇaṃ
kṛṣṇavarṇam| sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam| aveginaṃ
43
gamanādivegarahitaṃ,
44
viṇmūtrādivegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||–
sarvathā varjanīyamāha– śastretyādi| rājyo lekhāḥ latābhistāḍite'ṅge na
sambhavanti nocchalanti| atrālambāyane'pyuktam– “naiti raktaṃ kṣatādyasya
latāghāte na rājikāḥ| na lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti|
aparaṃ varjyamāha– jihmamityādi| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti kārtikaḥ|
keśaśātaḥ gharṣaṇātkeśotpāṭaḥ, kaṇṭhabhaṅgena grīvāyā adhāraṇaṃ, hanvoḥ
sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| aparamapi varjyamāha– vartirityādi|
lālārūpā vartiryasya mukhānnirgacchati| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśceti
mukhanāsāgudamehanādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ|
45
daṃśanipātāścatura iti catvāra iti prāpte'nityatvādāgamābhāvaḥ| anyamapi
varjyamāha– unmattamityādi| unmattaṃ unmādavantaṃ,
jvarātisārādibhiratyarthamupadrutaṃ ca, hīnasvaraṃ vaktumasamarthaṃ, vivarṇaṃ
kṛṣṇavarṇaṃ, sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam, aveginaṃ prathamādivegarahitaṃ,
46
viṇmūtravegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||–
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā
||25|| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi
dūṣīviṣatāmupaiti | (su. ka. a. 2) |
sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhirviśeṣairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate; tadāha–
jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhiḥ| dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ veti
dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvato vā guṇaviprahīnamiti svabhāvādeva kimapi viṣaṃ
47
vyavāyivikāśiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye
48
ekadvitryādiguṇahīnaṃ yadi bhavati tadā dūṣīviṣatāmupaiti||25||–
sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhiḥ kāraṇairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate;
tadāha– jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhirhatavīryaṃ,
dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ ceti dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvata iti svabhāvādeva
kimapi vikāśivyavāyiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye ekadvitryādiguṇahīnaṃ
saddūṣīviṣatāṃ prāpnoti||25||–
vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi
||26|| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo
vaigandhyavairasyayutaḥ pipāsī | mūrchāṃ bhramaṃ gadgadavāgvamiṃ ca
viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā ||27|| (su. ka.
a. 2) |
guṇahīnatāmeva kāryeṇa darśayati– vīryālpabhāvādityādi| na nipātayediti na
49
mārayati sadyaścireṇa vā| kaphānvitamiti kaphānvitaṃ sat
mandībhūtauṣṇyādiguṇaṃ na
50
mārayati| varṣagaṇānubandhīti apākāccirasthāyi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇa
iti tena
51
dūṣīviṣeṇārditaḥ; bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ pratyekamabhisambadhyate,
bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vaigandhyavairasyayuta iti
viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ| viceṣṭamāno viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan,
aratimasukhaṃ labhate||26-27||
tāmeva guṇahīnatāṃ kāryeṇa darśayati– vīryetyādi| tadvīryasyālpatvāt| na
nipātayet na mārayet, sadyaścireṇa vā| kaphānvitaṃ
52
sanmandībhūtauṣṇyādiguṇatvāt na mārayati, varṣagaṇānubandhi apākāccirasthāyi|
tena gararūpeṇa ye doṣā bhavanti, tāndarśayannāha– teneti| tena gararūpeṇa
viṣeṇa pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt, bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ
pratyekaṃ sambadhyate| bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vigandhavairasyayuta iti
viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ, viceṣṭamāna iti viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan,
aratimasukhaṃ labhate||26-27||
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavet
53
samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ
||28|| (su. ka. a. 2) |
sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopa
āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye
duṣṭavātasambandhena
54
pratyāsannasyāśayasthasya pittasya kopaḥ| bhavet samuddhastaśiroruhāṅga iti
atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ; tenāyamarthaḥ–
samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ, śiroruhāḥ keśāḥ, aṅgaruhaṃ loma;
taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|” ityādi|
vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakunisadṛśaḥ, etat
pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||
sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopaḥ
āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye
duṣṭavātasambandhena pratyāsannāśayasya pittasya kopaḥ| bhavet
samuddhastaśiroruhāṅga iti atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ,
tenāyamarthaḥ– samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ| śiroruhaḥ keśaḥ, aṅgaruhaṃ
lometyarthaḥ| taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|”
iti| vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakuniriva|
55
etacca pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca
śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam
||29|| (su. ka. a. 2) |
tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitaṃ rasādiṣvityādi| yathoktān karoti
dhātuprabhavān vikārāniti suśrute vyādhisamuddeśīyādhyāyoktānannā'śraddhādīn
karoti; kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātīti kaphasambandhāt śītādau kāle kopaṃ
yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||
tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitamityādi| yathoktān suśrute
vyādhisamuddeśīyoktān annā'śraddhādīn karoti| kopaṃ ca śītetyādi
kaphasambandhāt śītādau kāle śīghraṃ kopaṃ yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti
pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||
nidrāgurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardam | tataḥ
karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma
||30|| māṃsakṣayaṃ pādakarapraśothaṃ mūrchāṃ
tathā chardimathātisāram | dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryāt pravṛddhiṃ
jaṭharasya cāpi ||31|| (su. ka. a. 2) |
tadevāha– nidretyādi| viśleṣaharṣāviti viśleṣo gātrasya śaithilyaṃ, harṣo
romaharṣaḥ| etāni vātakaphajāni liṅgāni| tata iti pūrvarūpādanantaram|
annamadāvipākāviti annamadaḥ anne bhukte mado harṣaḥ annamadaḥ; kārtikastu
annavikṣepaṇamannamadamāha– annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ;
avipāko'nnasyāpākaḥ| pādakarapraśothamiti pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śothaṃ
karoti| “mūrchāṃ tathā chardimathātisāram” ityasya sthāne “pralepakaṃ chardim”
ityādi pāṭhāntare
56
pralepakaṃ svedapravṛttyā picchilaṃ gātraṃ, jvaraviśeṣaṃ vā||30-31||
tadevāha– nidretyādi| viśleṣo gātraśaithilyaṃ, harṣo romaharṣaḥ, aṅgamardo
vedanāviśeṣaḥ; etāni vātakaphajāni, tata iti pūrvarūpādanantaram|
annamadāvipākāviti anne bhukte mado harṣo'nnamadaḥ, kārtikastu
annavikṣepaṇamannamadamāha, annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ; avipāko'nnasya
pākābhāvaḥ| pādakarapraśothamityādi pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śophaṃ karoti|
mūrchāṃ tathā chardimathātisāramityasya sthāne “pralepakaṃ chardimathātisāram”
iti pāṭhāntaram| tatra pralepakaṃ picchilasvedapravṛttyā gātraliptiṃ,
jvaraviśeṣaṃ vā karoti||30-31||
unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram |
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān
||32|| (su. ka. a. 2) |
tadeva nānāprakāraṃ yadyat karoti tattadāha– unmādamanyadityādi| kṣapayecca
śukramiti ṣāṇḍhyaṃ karotītyarthaḥ| tāṃstāniti visarpavisphoṭakādīn||32||
tadeva nānāprakāraṃ yadyatkaroti tattadāha– unmādamityādi| gādgadyaṃ
gadgadavākyatām| tāṃstāniti visphoṭakādīn||32||
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāt sandūṣayeddhātūn
tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam
||33|| sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ
saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ syāt kṣīṇasyāhitasevinaḥ
||34|| (su. ka. a. 2) |
dūṣīviṣasya niruktimāha– dūṣitamityādi| deśakālānnadivāsvapnairiti deśaḥ
pracurānilaśītavṛṣṭiranūpādiḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ
57
yavatilakulatthādi, tairdūṣitaṃ kopitam| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ|
dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam|
58
saṃyogajaṃ viṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimasañjñam, aparaṃ
nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “
59
saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra, saviṣaṃ
kṛtrimaṃ matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare
kṛtrime viṣe|” iti||33-34||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha– dūṣitamityādi| deśaḥ pracurānilaśītavarṣātapaḥ, kālaḥ
śītāniladurdinādiḥ, annaṃ yavatilakulatthādi;
annasyopalakṣaṇatvādvyavāyavyāyāmakrodhādayo'pi grāhyāḥ; tairdūṣitaṃ kopitam,
abhīkṣṇaśaḥ punaḥpunaḥ| dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam|| idānīṃ
sādhyayāpyapratyākhyeyaṃ ca darśayannāha– sādhyamityādi| sugamam|
60
saṃyogajaviṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣā'viṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaviṣam, aparaṃ
nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “saṃyogajaṃ ca
dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ
matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime
viṣe|” iti| ātmavataḥ pathyāśinaḥ| kṣīṇasya kṣīṇadhātoḥ||33-34||
saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān
61
prayacchantyannamiśritān ||35|| taiḥ syāt
pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate | marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ
śothalakṣaṇam ||36|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo
yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ | evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet
||37||
62
etaddvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ
63
śatruprayuktā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaścūrṇaṃ, nānāṅgajān nānāgarakarān
malān annādau dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| garaścāsyeti
apākājjaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ; kiṃvā
vakṣyamāṇamarmapradhamanādilakṣaṇo vyādhirgaraḥ| marmapradhamanaṃ marmavyathā|
śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharamudaram| anyasya vyādherliṅgāni
darśayediti anyasya visphoṭāderliṅgaṃ darśayati||35-37||
etacca dvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ
śatruprayuktyā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaḥ cūrṇaṃ, nānāṅgajānmalān annādau
dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| gara evāsyopajāyata iti apākāt
jaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ| marmapradhamanaṃ
marmavyādhiḥ| śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharaṃ udaram| anyasya
vyādhe raktapittādeḥ||35-37||
yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūtāstu bhāṣyante
saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||38|| (su. ka. a. 8)
|
samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmāllūnaṃ
tṛṇamityādi| iti kila śrutiḥ– “viśvāmitro narapatiḥ
kāmadhenorbalātkāraparigraheṇa munisattamaṃ vaśiṣṭhaṃ kopayāñcakāra, kupitena
64
tenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ
locanadvayaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya
65
bhrūkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ
pratyāsannalūnatṛṇe
66
dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūt|” iti| tāstu ṣoḍaśa| yadāha suśrutaḥ–
“trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā
67
pītakā tathā| lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā| sauvarṇikā lājavarṇā
jālinyekapadī tathā| kṛṣṇā'gnivaktrā kāṇḍā ca mālāguṇyaṣṭamī matā||” (su. ka.
a. 8) iti||38||
samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmādityādi| yasmāt
kāraṇāt muneḥ prasvedabindavo lūnaṃ tṛṇaṃ prāptāḥ, tasmāllūtā bhāṣyante, tā
lūtāḥ saṅkhyayā ṣoḍaśa bhavanti| iti kila śrutiḥ–
‘yatkāmadhenorbalātparigraheṇa viśvāmitro nṛpatirvaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa, tena ca
68
kupitenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ
nayanayugalaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya
bhṛkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ
pratyāsannalūnatṛṇe dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūta||’ iti| tāstu
ṣoḍaśa| yadāha suśrutācāryaḥ– “trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā|
lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā|| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī
tathā| kṛṣṇā snigdhamukhī kāṇḍā mālātuṇḍyaṣṭamī tathā|| tāsāmaṣṭau
kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu|” iti| matāntareṇotpattiranyathā varṇyate–
“anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrchanāt| sambhavanti viṣasphoṭā ye
lūtākīṭalakṣaṇāḥ|| yathāsvaṃ dhārayantaste lūtākīṭāstu kīrtitāḥ|” iti||38||
tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ
syuśca tridoṣajāḥ ||39|| piḍakā vividhākārā
maṇḍalāni mahānti ca | śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā
||40|| sāmānyaṃ sarvalūtānāmetaddaṃśasya
lakṣaṇam | (su. ka. a. 8) |42|
tāsāṃ
69
sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirdaṣṭa ityādi| daṃśakotha iti daṃśadeśe
pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti raktasya pravartanam|
sarvalūtānāmiti asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmeva sāmānyalakṣaṇaṃ jñeyam|
70
yatastrimaṇḍalādīnāmaṣṭānāṃ kṛcchrasādhyatvaṃ, tābhirdaṣṭe śiroduḥkhamityādinā
sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat paṭhitavān suśrutaḥ|
mādhavakareṇa tu ṣoḍaśānāṃ lūtānāṃ sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa
paṭhitamiti||39-40||–
tāsāṃ sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirityādi|
71
daṃśakothaḥ daṃśadeśe pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti
raktapravartanam| sarvalūtānāmityādi|
asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmetatsāmānyalakṣaṇamiti pratyetavyam| yataḥ
kṛcchrasādhyatvam aṣṭavidhatrimaṇḍalādilūtānām| “tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ
kaṇḍūrdaśe ca vedanā| bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ||” iti| evaṃ
sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat, tābhirdaṣṭe ‘daṃśakotha’
ityādikaṃ paṭhitavān suśrutaḥ| mādhavakareṇa tu ṣoḍaśalūtānāṃ
sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa paṭhitamiti||39-40||
daṃśamadhye tu yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakācitam
||41|| ūrdhvākṛti bhṛśaṃ pākaṃ
kledaśothajvarānvitam | dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet
||42|| (ca. ci. a. 23) |
trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhye tvityādi|
ūrdhvākṛtīti ūrdhvagasvarūpam; anye ‘dagdhākṛti’ iti paṭhanti, tadvyaktārtham|
dūṣīviṣābhiriti kālāntaraprakopiviṣābhiḥ| daṣṭamiti daṃśam||41-42||
trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhya ityādi| ūrdhvākṛti
ūrdhvagasvarūpam| dūṣīviṣābhiriti
72
kālāntaraprakopiviṣābhiḥ, daṣṭamiti daṃśanam||41-42||
73
,
74
śothāḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā
75
vā piḍakā jvaraḥ |
76
prāṇāntikāśca jāyante śvāsahikkāśirograhāḥ
||43|| (ca. ci. a. 23) |
sauvarṇikādīnāmaṣṭānāmasādhyānāṃ prāṇaharāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– śotha
ityādi| prāṇāntikā iti prāṇaharāḥ||43||
sauvarṇikādayo'ṣṭāvasādhyāḥ prāṇaharāḥ, tāsāṃ lakṣaṇamāha– śotha ityādi| anye
“śvetā sitā raktāḥ pītā ca” iti paṭhanti| tatra piḍakā jvaraśca| prāṇāntikāḥ
prāṇaharāḥ||43||
ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍumaṇḍalāni jvaro'ruciḥ | lomaharṣaśca
dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite ||44|| (ca. ci.
a. 23) |
ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśāt śoṇitamityatra ‘galati’ iti
śeṣaḥ| ākhavaḥ śukraviṣāḥ| yaduktam– “śukraṃ patati yatraiṣāṃ
77
śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti yat|” (su. ka. a. 7) iti||44||
ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśācchoṇitamityatra galatīti
śeṣaḥ||44||
mūrchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ | śirogurutvaṃ
lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ ||45|| (ca.
ci. a. 23) |
prāṇaharamūṣikalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāra evāṅgaśotho
jñeyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|” (su.
ka. a. 7) iti|
78
śabdāśrutiḥ bādhiryam; anye ‘mandā ruciḥ’ iti paṭhanti asādhyamūṣikaiḥ
māraṇātmakaiḥ||45||
prāṇaharamūṣakalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāro'ṅgaśopho
boddhavyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|”
iti|
79
mandaśrutiriti bādhiryam| anye ‘mandāruciḥ’ iti paṭhanti| asādhyamūṣikaiḥ
māraṇātmakaiḥ||45||
kārṣṇyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva vā | moho'tha varcaso bhedo daṣṭe
syāt kṛkalāsakaiḥ ||46|| (ca. ci. a. 23) |
80
kṛkalāsadaṣṭaliṅgamāha– kārṣṇyamityādi|
81
varcaso bhedo'tisāraḥ||46||
kṛkalāsadaṣṭalakṣaṇamāha– varcaso bheda ityādi|
82
varcaso bhedaḥ atisāraḥ|
83
kṛkaṇṭakaḥ kṛkalāsaḥ||46||
dahatyagnirivādau ca bhinattīvordhvamāśu ca | vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe
paścāttu tiṣṭhati ||47|| daṣṭo'sādhyaśca
hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ | māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn
||48|| (ca. ci. a. 23) |
84
vṛścikaviṣaliṅgamāha– dahatyagnirivetyādi|
85
vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ, sa ca ārāviṣaḥ| daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato
nara iti yadā
86
hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā taddaṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ
patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityādinā'yamaparo'sādhyaprakāraḥ|
‘daṣṭo'sādhyaistu’ iti pāṭhapakṣe'sādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo
yathoktaliṅgo bhavati| carake'pyayameva pāṭhaḥ||47-48||
vṛścikadaṣṭalakṣaṇamāha– dahatītyādi| ūrdhvam upariṣṭādāśu yāti paścācca daṃśe
tiṣṭhati| vṛścikadaṣṭāsādhyalakṣaṇamāha– hṛdghrāṇarasanopahato nara ityādi|
yadā hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati, tadā daṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ
patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityayamaparo'sādhyaḥ| ‘daṣṭo'sādhyaiḥ’
iti pāṭhe asādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo yathoktaliṅgo bhavati||47-48||
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca | lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe
87
daṃśaścaivāvasīdati ||49|| (ca. ci. a. 23) |
kaṇabhadaṣṭaliṅgamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ||49||
kaṇabhadaṣṭalakṣaṇamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ| viśīryate
galati||49||
hṛṣṭalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān | daṣṭaḥ śītodakeneva
siktānyaṅgāni manyate ||50|| (ca. ci. a. 23)
|
ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometyādi||50||
ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometi| ucciṭiṅganāmnā vṛścikena daṣṭaḥ pumān,
hṛṣṭaromā kaṇṭakitadehaḥ, stabdhamehanaḥ, tathā bhṛśārtiyuktaḥ|
śītodakenevāṅgāni siktāni manyate| suśrutastu ucciṭiṅgaṃ kīṭaviśeṣamāha||50||
ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ sarujaḥ pītakaḥ
88
satṛṭ | chardirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam
||51|| matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaṃ śothaṃ
rujaṃ tathā | kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ
||52|| (ca. ci. a. 23) |
89
saviṣamaṇḍūkādidaṣṭaliṅgamāha– ekadaṃṣṭrārdita ityādi| svabhāvādekayā
daṃṣṭrayā kṛto daṃśo bhavati||51-52||
saviṣamaṇḍūkadaṣṭalakṣaṇamāha– eketyādi| svabhāvādekadaṃṣṭrayā kṛto daṃśo
bhavati|| saviṣamatsyalakṣaṇamāha– matsyā ityādi| sugamam|
saviṣajalaukādaṣṭalakṣaṇamāha–
90
kaṇḍūmityādi| kuryuriti
91
pūrvakriyayā sambandhaḥ||51-52||
vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ ca gṛhagodhikā |53| (ca. ci. a. 23) |
gṛhagodhikādaṣṭaliṅgamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā jyeṣṭhī, anye tu
bhrāmarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ kuryāditi sambandhanīyaṃ, tena vidāhādīnāṃ
karmatvam|53|–
gṛhagodhikādaṣṭalakṣaṇamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā brāhmaṇīti loke, anye
bhramarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ ‘kuryāt’ iti sambandhanīyam|53|–
daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam
||53|| (ca. ci. a. 23) |
śatapadīdaṣṭalakṣaṇamāha–
92
daṃśe ityādi| kuryācchatapadīviṣamiti śatapadī kāruṇḍikā||53||
śatapadīviṣaṃ daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryāt| śatapadī kāraṇḍī||53||
kaṇḍūmān maśakairīṣacchothaḥ smānmandavedanaḥ | asādhyakīṭasadṛśamasādhyaṃ
maśakakṣatam ||54|| (ca. ci. a. 23) |
maśakadaṣṭaliṅgamāha– kaṇḍūmānityādi| asādhyakīṭasadṛśamiti
asādhyakīṭairlūtādibhiḥ samalakṣaṇamiti| asādhyaṃ
93
maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu madhye
94
pārvatīyamaśakakṣatamasādhyam| yadāha suśrutaḥ– “
95
pārvatīyaistu kīṭaiśca prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||
maśakadaṣṭalakṣaṇamāha–
96
kaṇḍūmānityādi| sugamam| asādhyakīṭasadṛśamityādi asādhyakīṭairlūtādibhiḥ
samavedanamityarthaḥ| asādhyaṃ maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu
parvatīyamaśakakṣatamasādhyam| suśrute'pyuktam– “parvatīyaistu kīṭakaiḥ
prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||
sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrchājvarānvitā | piḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu
sthagikā'suhṛt ||55|| (ca. ci. a. 23) |
makṣikādaṣṭaliṅgamāha–
97
sadya ityādi| tāsāṃ ca sthagikā'suhṛditi
98
tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇāṃ madhye sthagikā prāṇaharetyarthaḥ||55||
makṣikādaṣṭalakṣaṇamāha– sadya ityādi| tāsāṃ tu suśrutoktānāṃ madhye
sthagikākhyā makṣikā asuhṛt prāṇaharītyarthaḥ||55||
catuṣpadbhirdvipadbhiśca nakhadantaviṣaṃ ca yat |
99
śūyate pacyate vā'pi sravati jvarayatyapi
||56||
catuṣpadadvipadadaṣṭalakṣaṇamāha– catuṣpadbhirityādi| catuṣpadā vyāghrādayaḥ,
dvipadā mānavavānarādayaḥ, tairyat nakhakṣataṃ dantakṣataṃ ca,
102
tacchūyate śophayuktaṃ bhavati, tathā pacyate, tathā sravati, tathā
jvarayati||56||
śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ
sañjñāvahāśritaḥ ||57|| tadā
prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān
103| avyaktabadhirāndhaśca so'nyonyamabhidhāvati
||58|| pramūḍho'nyatamastveṣāṃ khādan
viparidhāvati | tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu
||59|| suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ
cātisravatyasṛk | digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ
||60||
atra kecit viṣādhikārasāmānyāt śvādīnāmapi vyāghrādīnāṃ bhallakānāṃ
viṣalakṣaṇaṃ bhaṇanti| tadāha– śvetetyādi| śvā kukkuraḥ, śṛgālaḥ prasiddhaḥ,
tarakṣurmṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ, caraṣa iti loke, ṛkṣo bhallūkaḥ atilomaśaḥ,
ṛccha iti loke prasiddhaḥ| ādiśabdād vṛkacitrādayo hiṃsrāḥ paśavo grāhyāḥ|
śvādīnāṃ yadā anilo vāyuḥ śleṣmapraduṣṭaḥ san sañjñāvahāśritaḥ
sañjñāvahasrotogataḥ sañjñāṃ samyagjñānaṃ muṣṇāti harati| samyagjñānaharaṇācca
hīdṛśo bhavatītyāha– tadetyādi| prasrastaṃ sthānacyutaṃ, lāṅgūlaṃ vāladhiḥ,
mehanaṃ ca| prasrastaśabdo lāṅgūlādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| atilālāvān
atiśayena lālāsrāvayuktaḥ| avyaktabadhiro'ndhaśca na vyakto badhiro'ndho
vetyarthaḥ| anyonyamabhidhāvati parasparaṃ daṣṭumabhidhāvati|
hanuskandhasthāne ‘śūnaskandhaḥ’ iti kecitpaṭhanti| ‘pramūḍho'nyatamasteṣāṃ
khādanviparidhāvati|’ ityatrottarārdhaṃ kecitpaṭhanti| eṣāṃ madhye'nyatama
ekatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan viśeṣeṇa paridhāvati| teneti daṃṣṭriṇā| suptatā
bādhiryam| upalakṣito yukta ityarthaḥ||57-60||
yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ
kriyāhīno vipaśyati ||61|| daṃṣṭriṇā yena
daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati | apsu cādarśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet
||62|| trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā
spṛṣṭvā'pi vā jalam | jalatrāsaṃ tu taṃ vidyādriṣṭaṃ tadapi kīrtitam
||63||
104
adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana siddhyati | prasupto votthito vā'pi
svasthastrasto na siddhyati ||64|| (su. ka.
a. 7) |
idānīṃ śvādidaṣṭasya riṣṭamāha– yenetyādi| ceṣṭāṃ kriyāṃ, rutaṃ śabdaṃ,
bahuśaḥ anekavāraṃ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ
svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ| idānīmaparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha–
daṃṣṭriṇetyādi| taddaṃṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam|
punaraparamariṣṭaṃ nirdiśannāha– trasyatītyādi| akasmājjalatrāsahetuṃ vinā,
apiśabdāt śrutvā'pi jalatrāsarogaṃ jānīyāttasyeti sambandhaḥ| riṣṭamityādi|
tadapi jalatrasanamariṣṭaṃ maraṇaṃ kīrtitam| etaccāriṣṭaṃ daṣṭasya| atrārthe
tantrāntare– “vyādhitena śvādinā daṣṭasya śleṣmā kupitaḥ
srotovāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati| tato naraḥ
105
spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tasyāpi tadriṣṭaṃ jānīyāt|” iti|
106
evamadaṣṭasyāpi jalatrāso riṣṭameveti darśayannāha–
107
adaṣṭa ityādi| asminnarthe tantrāntare– “
108
adaṣṭasyāpi jantorhi jalatrāso bhavedyadi| tasyāriṣṭaṃ hi bhiṣajo bruvate
viṣacintakāḥ|| jalaṃ vinā jalatrāso jāyate śleṣmasañcayāt|” iti| atha coktam–
“buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate| tadā buddhau niruddhāyāṃ
śleṣmaṇā'dhiṣṭhito naraḥ|| jāgratsupto'thavā''tmānaṃ majjantamiva manyate|
salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ|| śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ
śodhanaṃ śamanāni ca| āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet||” iti| ayaṃ
jalatrāsaḥ kupitakaphasya bhavatīti riṣṭaṃ na bhavati| ata evā'tra
cikitsopadeśaḥ|
109
daṣṭasya tu riṣṭameva, tathā svasthasya jāgrato vā jalamantareṇa trāso
riṣṭameveti darśayannāha– prasupta iti| sugamam||61-64||
praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam |
prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam
||65|| (su. ka. a. 6) |
viṣāturaḥ kīdṛśo nirviṣo bhavatīti darśayitumāha– praśāntadoṣamityādi|
annābhikāmamityanena prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ–
“prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na
cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye
‘
110
samasūtrajihvam’ iti paṭhanti, tadā'yamarthaḥ– samamavikṛtaṃ
111
sūtraṃ jihvā ca yasya sa tathā; etena viṣajuṣṭā jihvā na rasabodhinī bhavati,
112
sūtramapi jihvāyāṃ viṣaprabhāveṇa
113
vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva
114
sūtragrahaṇe siddhe tasya ca rasagrahaṇe anuguṇatvapratipādanārthaṃ
pṛthagupādānam| anena ślokena “samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15)
ityādiślokasya sakala evārtha upabaddhaḥ||65||
aviṣo naraḥ kīdṛśo bhavati taddarśayitumāha–
115
prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ
116
samāvasthitavātādikam| prakṛtisthadhātumiti dadhatīti dhātavo rasādayo
malādayaśca| annābhikāmaṃ bhojanābhilāṣam, annābhikāmamityanena
prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ– “prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate|
prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti
akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye ‘samamūlajihvam’ iti paṭhanti,
tadāyamarthaḥ– samam avikṛtaṃ mūlaṃ jihvā ca yasya sa tathā| etena
viṣaduṣṭajihvā rasavedinī na bhavati, mūlamapi jihvāvat viṣaprabhāveṇa vikṛtaṃ
bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva mūlagrahaṇe siddhe, tasya
rasagrahaṇe'rdhaguṇatvapratipādanārthaṃ pṛthagupādānam| anena ślokena
“samadoṣaḥ samāgniśca” ityādeḥ ślokasya sakala evārtho nibaddhaḥ|
vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti uktalakṣaṇaḥ puruṣo'viṣo bhavati,
viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathāhi–
“pravṛddhadoṣā'prakṛtisthadhātumanannakāṅkṣaṃ
117
hatamūlajihvam| viruddhavarṇendriyavittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchetsaviṣaṃ
manuṣyam||” iti| idaṃ saviṣāviṣalakṣaṇamiti||65||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne viṣanidānaṃ samāptam
||69||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ viṣanidānaṃ samāptam||69||
118
sūktimuktāvalīgranthe guruṇā yanna gumphitam|| mayā samastamagranthi tadgirā
119
śuddhiyuktayā||1|| guṇanidhigurubaddhe dāmni
vāṅmālatīnāṃ paramaparimalaśrīdhāmni labdhāvalambam|| sphurati vacanakundaṃ
mandasaurabhyaleśādvacanamapi madīyaṃ kiñcidetat kadācit||2||
iti śrīvijayarakṣitaśrīkaṇṭhadattābhyāṃ viracitā madhukośavyākhyā samāptā||69||
120
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
viṣanidānam||69||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘ ... nandanakaṅkolasārapākāni’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘ ... markeṭakāni’ iti pā.| ↩
- 3 . “āraśabdenātra vṛścikādilāṅgūlasthitaḥ kaṇṭako bhaṇyate, tasya ca sthūlaśūkarūpatvācchūkagrahaṇenaiva grahaṇam; ata eva dṛṣṭiniḥśvāsetyādisūtre pṛthaṅnodāhṛtamāragrahaṇam|” iti ḍalhaṇaḥ| ↩
- 4 . ‘lālāsparśaviṇmūtra ... ’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘phenāśmabhasma’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘dṛṣṭiṃ niḥśvāsa ... ’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘sarpalādayo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . ‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘caivātīsāram’ iti pā. | ↩
- 11 . ‘atra ca’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘dantaharṣagalagraham’ iti pā. | ↩
- 13 . ‘viṣam’ iti pā. | ↩
- 14 . ‘sthāvarasāmānyaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘sphoṭedaṅgulī ... ’ iti pā. | ↩
- 16 . ‘dīnaḥ’ iti pā. | ↩
- 17 . ‘viparītaśca’ iti pā. | ↩
- 18 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 19 . ‘ahāsāddhetorapi’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘ḍallanaḥ’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘jñeyam’ iti pā. | ↩
- 23 . ‘mukhaśothaḥ’ iti pā. | ↩
- 24 . ‘daṇḍādimardanavadvyathā’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘daśamamatitīkṣṇatvād ... ’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘muṣketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 27 . ‘bhavedityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 28 . ‘sarvatra sarvopalambhaśceti’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘taduktiravaśyaṃ bhavanakhyāpanārtham’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘śirāmarmasu’ iti pā. | ↩
- 32 . ‘viśiṣṭadeśanakṣatradṛṣṭasyāsādhyatvamāha’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘darvītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ‘viṣamāśughātīti’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘darvīkarāṇāṃ viṣamāśumārakam’ iti pā.| ↩
- 36 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 37 . ‘viṣāṇyadanakāle’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘vātapittavṛddhyā’ iti pā.| ↩
- 39 . ‘kuṣṭhaduṣṭe’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘anavāyane'pyuktam’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘adhāraṇam’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘ayāgavidheranityatvāt’ iti pā.| ↩
- 43 . ‘prathamādivegarahitam’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘viṇmūtravegādirahitamiti’ iti pā.| ↩
- 45 . ‘daṃṣṭrānipātāścatura’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘viṇmūtraṃ vegarahitamiti’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘vyavāyivikāsiprabhṛtiṣu’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘ekadvitriguṇahīnam’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘mārayet’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘mārayet’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘gararūpeṇa pīḍitaḥ’ iti pā.| ↩
- 52 . ‘sanmandībhūtauṣṇyādiguṇāt’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘samuddhasta ... ’ iti pā. | ↩
- 54 . ‘pratyāsannāśayasya’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘etena’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘pralepakatvena svedapravṛttyā gātraliptatvam’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘surātilakulatthādi’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘kṛtrimam’ iti pā.| ↩
- 59 . ‘kṛtrimam’ iti pā.| ↩
- 60 . ‘kṛtrimaviṣam’ iti pā.| ↩
- 61 . ‘prayacchantyannamāśritān’ iti pā. | ↩
- 62 . ‘taddvayamapi’ iti pā.| ↩
- 63 . ‘śatruprayuktyā’ iti pā.| ↩
- 64 . ‘tenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.| ↩
- 65 . ‘bhrukuṭiloṭṭabhavo bhayaṅkaro lalāṭataṭaprasyandī’ iti pā.| ↩
- 66 . ‘dhenvarthamupātte’ iti pā.| ↩
- 67 . ‘pītikā’ iti pā.| ↩
- 68 . ‘kupitenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.| ↩
- 69 . ‘sāmānyalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 70 . ‘yatastrimaṇḍalānām’ iti pā.| ↩
- 71 . ‘daṃśakothaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 72 . ‘kālāntare prakopiviṣābhiḥ’ iti pā.| ↩
- 73 . ‘sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭajāstu tāḥ dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ’ iti pā. | ↩
- 74 . ‘śothaḥ’ iti pā. | ↩
- 75 . ‘sapiḍakā jvarāḥ’ iti pā. | ↩
- 76 . ‘prāṇāntikābhiḥ’ iti pā. | ↩
- 77 . ‘śukraspṛṣṭāḥ’ iti pā.| ↩
- 78 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 79 . evaṃ pāṭhābhiprāyeṇa| ↩
- 80 . ‘kṛkalāsaiḥ daṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
- 81 . ‘varcaso bhedo'tisāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 82 . ‘varcaso bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 83 . ‘syācca kṛkaṇṭakaiḥ’ iti pā.| ↩
- 84 . ‘vṛścikaviṣaliṅgaṃ tadviṣādharasaṅkhyāṃ cāha’ iti pā.| ↩
- 85 . ‘vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 86 . kvacitpustake ‘hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā’ etatsthāne ‘hṛdayanāsājihvopahatastadā’ iti pā.| ↩
- 87 . ‘daṃśaścaiva viśīryate’ iti pā., ‘daṃśaścaivāvaśīryate’ iti ca pā. | ↩
- 88 . ‘satṛḍ’ iti pā. | ↩
- 89 . ‘saviṣamaṇḍūkadaṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
- 90 . ‘kaṇḍūmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 91 . ‘pūrvakriyāsambandhaḥ’ iti pā.| ↩
- 92 . ‘daṃśe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 93 . ‘maśakakṣatamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 94 . ‘parvatīya ... ’ iti pā.| ↩
- 95 . ‘parvatīyaistu’ iti pā.| ↩
- 96 . ‘kaṇḍūmānityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 97 . ‘sadya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 98 . kvacitpustake ‘tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇām’ etatsthāne ‘kāṇḍarikādisuśrutoktaṣaṇmakṣikāsu’ iti pā.| ↩
- 99 . ‘pūyate’ iti pā. | ↩
- 100 . ‘catuṣpadā’ iti pā.| ↩
- 101 . ‘dvipadā’ iti pā.| ↩
- 102 . ‘pūyate’ ityatra ‘śūyate’ iti pā.| ↩
- 103 . ‘atilālavān’ atra hrasvatā chando'nurodhena ↩
- 104 . ‘adṛṣṭo’ iti pā. | ↩
- 105 . ‘spṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tadriṣṭaṃ jānīyāt’ iti pā.| ↩
- 106 . ‘evamadṛṣṭasyāpi’ iti pā.| ↩
- 107 . ‘adṛṣṭa’ iti pā.| ↩
- 108 . ‘adṛṣṭasyāpi’ iti pā.| ↩
- 109 . ‘dṛṣṭasya’ iti pā.| ↩
- 110 . ‘samamūlajihvam’ iti pā.| ↩
- 111 . ‘mūlam’ iti pā.| ↩
- 112 . ‘mūlamapi’ iti pā.| ↩
- 113 . kvacitpustake ‘vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati’ etatsthāne ‘vikṛtaṃ bhavatītyarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 114 . ‘mūlagrahaṇe’ iti pā.| ↩
- 115 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 116 . ‘svabhāvasthitavātādikam’ iti pā.| ↩
- 117 . ‘śatamūlajihvam’ iti pā.| ↩
- 118 . ‘sūktimuktāvalīgumphe’ iti pā.| ↩
- 119 . ‘śuddhamuktayā’ iti pā.| ↩
- 120 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ viṣanidānam||69||’ iti pā.| ↩